Historia

Jeszcze przed wybuchem I wojny światowej, w czerwcu 1913 roku, rozpoczęto budowę kolejnego wrzeszczańskiego kościoła ewangelickiego przy ul. Mickiewicza (Baerenweg). Projekt świątyni przeznaczonej dla szybko urbanizującego się rejonu z licznymi osiedlami mieszkaniowymi opracował Hermann Phleps (1877-1964), profesor gdańskiej Technische Hochschule; jego autorstwo obejmuje również projekt wyposażenia. Uroczyste poświęcenie kościoła odbyło się 31 lipca 1916 roku przy udziale następcy tronu Wilhelma Hohenzollerna i jego małżonki Cecylii, fundatorki kościelnej chrzcielnicy. Na spójny, neobarokowy wystrój wnętrza składały się dekoracje malarskie autorstwa berlińskich artystów Asbacha i Walldorfa oraz elementy rzeźbiarskie i sztukateryjne. Ponadto kościół posiadał witraże wykonane przez firmy z Berlina i Quedlinburga, dekorację majolikową z ceramiki kadyńskiej, a także organy bydgoskiej firmy Paula Voelknera. Pierwszym pastorem nowo powstałej świątyni był Alfred Semrau. Ustanowienie samodzielnej parafii miało miejsce dopiero we wrześniu 1917 roku; w okresie Wolnego Miasta była jedną z najliczniejszych. Działania wojenne nie zniszczyły kościoła. W marcu 1945 roku okresowo mieścił się w nim obóz przejściowy dla jeńców niemieckich, lecz już w kolejnym miesiącu świątynia została przejęta przez wspólnotę ojców jezuitów, która posługuje w niej do dziś. Poświęcenie i zmiana wezwania nastąpiły 15 kwietnia 1945 roku. Wystrój kościoła był sukcesywnie przystosowywany do potrzeb liturgii katolickiej. W latach 1966-1974 świątynię poddano całkowitej modernizacji według projektu Leopolda Taraszkiewicza. Z dawnego wyposażenia do dziś zachowały się organy z eklektycznym prospektem.

Opis

Kościół położony jest w centrum Dolnego Wrzeszcza, na eksponowanej narożnej działce w południowej pierzei ulicy. Nieorientowany, z prezbiterium zwróconym na południe. Od zachodu kościołowi towarzyszy budynek pastorówki (ul. Mickiewicza 11). Świątynia neobarokowa, wzniesiona na rzucie wydłużonego prostokąta, z niewielkim, prostokątnym prezbiterium zakończonym półkolistą apsydą oraz z kwadratową wieżą od północy. Całość wzbogacona licznymi aneksami, wprowadzającymi sporo nieregularności – szczególnie po stronie zachodniej. Przy wieży znajduje się kolista kaplica chrzcielna. Dwa przęsła nawy bocznej, znajdujące się najbliżej prezbiterium, powiększono, nadając im kształt skrzydła transeptu. Do prezbiterium dostawiono prostokątną salę konfirmantów. Zasadniczy korpus nawowy, w układzie bazylikowym, jest czteroprzęsłowy i trójnawowy, przy czym nawom bocznym nadano formę rzędu płytkich kaplic międzyprzyporowych. Bryła budowli jest podpiwniczona, dość zwarta i opięta przyporami, z dominantą w postaci czterokondygnacyjnej wieży. Nad nawą główną i prezbiterium znajdują się oddzielne dachy dwuspadowe. Nawy boczne przykryte są przez odrębne segmenty dachu pulpitowego. Nad skrzydłem zachodnim zastosowano dach trójspadowy, prostopadły do dachu głównego. Nad apsydą i kaplicą chrzcielną znajdują się dachy stożkowe. Na wieży umieszczono baniasty hełm ze sterczyną zakończoną krzyżem. Więźba dachowa drewniana, płatwiowo-kleszczowa. Dachy pokrywa ceramiczna karpiówka, a hełm wieży – blacha miedziana. Kościół ceglany, na kamiennym cokole, tynkowany (tynk fakturowy i gładki). W nawie głównej zastosowano sklepienie kolebkowe z lunetami, natomiast w prezbiterium, nawach bocznych i skrzydle zachodnim – sklepienie krzyżowo-żebrowe. Elewacje są tynkowane, z wyodrębnioną strefą cokołową, profilowanymi gzymsami i szerokim dekoracyjnym fryzem z motywami koła i woluty. Główne podziały wertykalne zrealizowano za pomocą pilastrów i rytmicznie rozmieszczonych przypór, których dolny uskok opracowano w formie esowatych spływów. Elewacja frontowa (wieżowa) jest trójosiowa i dwustrefowa. Na osi środkowej, flankowanej pilastrami, umieszczono trójkątny tympanon oraz portal zamknięty łukiem pełnym, z szerokim, dekoracyjnym rozglifieniem. We wnętrzu zachowała się większość podziałów architektonicznych i sztukateryjnych obramowań, w tym pilastry, gurty, gzymsy oraz malarskie przedstawienie Czterech Ewangelistów na ścianie tęczowej. Wyposażenie kościoła jest w większości powojenne. Z pierwotnego wyposażenia zachowały się ramowo-płycinowa stolarka drzwiowa oraz prospekt organowy.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 09.05.2025 r.

Zabytek dostępny. Zwiedzanie wnętrza możliwe przed i po nabożeństwach. Więcej informacji na stronie parafii