Historia

Początki kościoła związane są z otwarciem w 1853 roku na Dolnym Mieście katolickiego szpitala NMP (siostry boromeuszki). Na potrzeby szpitala zaadaptowano początkowo letnią rezydencję Uphagenów, którą z rąk rodziny wykupił gdański kupiec drzewny Johann Gotfried Theodor Kuhn i przekazał siostrom. W 1857 roku przystąpiono do budowy kaplicy szpitalnej (26 sierpnia wmurowano poświęcony przez papieża kamień węgielny z rzymskich katakumb). Fundusze na budowę pochodziły w znacznej części od nawróconej na katolicyzm donatorki Felicitas Tietz, a projekt architektoniczny wykonał gdański architekt i radca budowlany Juliusz August Licht. Budowę jednonawowej kaplicy, połączonej piętrowym łącznikiem ze skrzydłem klasycystycznego dworu, ukończono w 1860 roku. Budynek stał wzdłuż pierzei ul. Łąkowej, apsydą prezbiterialną zwrócony w kierunku północno- wschodnim. Po przeciwnej stronie prostokątnej nawy (od południowego zachodu) znajdowała się niewielka wieża, a wejście główne mieściło się w dobudowanym łączniku. W 1894 roku przystąpiono do rozbudowy kaplicy, w toku której zmieniono układ wnętrza obracając oś założenia o 90 stopni. W nowym kościele, pierwotne prezbiterium zaczęło pełnić funkcję kaplicy, a większa część dawnej nawy wypełniła empora. Przy nowym prezbiterium kościoła znajdowała się niewielka zakrystia, a po przeciwnej stronie prostokątny chór zakonny (pomieszczenie rozbudowano w 1911 roku). W 1945 roku uszkodzone zostały jedynie elementy zwieńczenia wieży; wkrótce po wojnie świątynia straciła status kościoła szpitalnego i w 1949 roku erygowano przy nim parafię. W latach 60. XX wieku w miejscu dawnej stajni dworskiej, na północny wschód od kościoła wzniesiono nową plebanię.

Opis

Kościół usytuowany w północnej części kompleksu dawnego szpitala, nieorientowany, swą elewacją północnozachodnią (frontową) ustawiony jest w zwartej zabudowie pierzei ul. Łąkowej. To świątynia neogotycka, salowa, z korpusem dwuczłonowym (dwa złożone prostokąty). Prezbiterium ma formę pięciobocznej absydy, przy której od wschodu znajduje się niewielka kwadratowa zakrystia, a od zachodu – długa wąska kaplica (pierwotnie chór zakonny). Od północy, do korpusu przylega pięcioboczna kaplica (dawnego prezbiterium), po jej przeciwległej stronie – wieża mieszcząca klatkę schodową (u podstawy kwadratową). Między więżą a dawnych chórem zakonnym do korpusu dostawiona jest prostokątna kaplica. Bryła rozczłonkowana jest wyodrębniającymi się dwoma częściami korpusu, dwiema absydami i dominantą w postaci czterokondygnacyjnej wieży, a całość dopełniają parterowe aneksy zakrystii i dwóch kaplic. Główne dachy dwuspadowe o tej samej wysokości kalenicy zestawione są pod katem prostym. Absydy kryją dachy wielopołaciowe. Na wszystkich dachach położono blachę cynkową. Istotnym elementem bryły są dwa trójdzielne szczyty i zwieńczenie wieży (blanki ze sterczynami). Więźba dachowa jest drewniana, półotwarta rozporowo-wieszarowa z deskowanym pułapem. Kościół wzniesiono z cegły w żółtym kolorze (wątek krzyżowy) z użyciem kształtek ceramicznych. Apsydy mają sklepienia żebrowe. Detal architektoniczny elewacji licowanych cegłą podkreśla ciemniejsza barwa. Podstawowymi elementami artykulacji są: przypory, lizeny, blendy i sterczyny. Podziały horyzontalne tworzy kroksztynowy gzyms obiegający korpus i gzymsy kapnikowe nad ostrołucznymi otworami okiennymi i drzwiowymi. Trójdzielne szczyty rozczłonkowane zostały maswerkowymi motywami ostrołucznych i okrągłych blend, ujętymi w podziały lizenowe, przechodzące w sterczyny. Elewacja frontowa (w strefie korpusu) jest trójosiowa o ostrołucznie zamkniętych oknach z maswerkowym dwułucznym wypełnieniem. W osi środkowego okna wtórnie przepruto prostokątny otwór wejściowy. Zachodnia (wieżowa) część elewacji frontowej jest jednoosiowa. W wystroju wnętrza wyróżnia się dekoracyjne opracowanie ściany tęczowej (profile i gzyms) i fryz arkadowy obiegający ściany starszej części kościoła. Na pierwotne wyposażenie składają się ołtarze, ambona, prospekt organowy, zespół ławek dla wiernych, konfesjonał i stacje drogi krzyżowej.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 08.05.2025 r.

Bibliografia: 

• Karta ewidencyjna, Kościół parafialny pw. Niepokalanego Poczęcia NMP. Gdańsk-Dolne Miasto, oprac. Sieniawski M., 2005, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Gdańsku oraz Archiwum OT Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Gdańsku
• Deurer W., Danzig. Die Dokumentation 52 historischer Kirchen, Wesel 1996