Historia

Pod koniec czerwca 1941 roku w pobliskich Boguszach, Niemcy utworzyli obóz jeniecki dla żołnierzy sowieckich różnej rangi – Oflag 56 in Prostken. Jak większość prowizorycznych obozów było to pole (30 ha) otoczone drutem kolczastym. Na jego terenie miało przebywać nawet do 30 tysięcy osób. 17 lipca 1941 roku Reinhard Heydrich wydał Rozkaz nr 8 dla Prus Wschodnich i Generalnego Gubernatorstwa dotyczący „selekcji” i rozstrzeliwań jeńców. Po selekcji przewożono ich do miejsca straceń w pobliskim lesie w Kosówce. Pierwsza egzekucja miała miejsce w lipcu 1941 roku, ostatnie z końcem września. Rozstrzelanych chowano w zbiorowych dołach, kopanych zazwyczaj przez jeńców cywilnych. W 1948 roku przeprowadzono śledztwo wykazało, że w trzech rowach o długości 120 metrów pochowano ok. 5 tysięcy ludzi. Zarówno miejsce egzekucji jak i pamięć o pomordowanych tu osobach przetrwały wśród lokalnej społeczności, która nierzadko była świadkiem tych okrutnych zbrodni. W PRL miejsce to zostało upamiętnione zgodnie z ówczesną polityką o miejscach pamięci. Jak głosiła ówczesna prasa wszystkie prace porządkowe zostały wykonane w czynie społecznym. Składki na budowę pomnika w większości pochodziły od lokalnej społeczności. Dnia 24 sierpnia 1959 roku wmurowano akt erekcyjny. Dnia 13 września 1959 roku odsłonięto pomnik – obelisk, którego budowa przebiegała w nadzwyczaj szybkim tempie. W uroczystościach uczestniczyło kilka tysięcy osób: pracownicy ambasady ZSRR w Polsce, przedstawiciele władz partyjnych, wojewódzkich i powiatowych oraz okoliczni mieszkańcy. Uroczystego odsłonięcia pomnika dokonał przewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej, inż. J. Popko. W 2000 roku odnowiono cmentarz i pomnik. Z inicjatywy Nadleśnictwa Rajgród, dnia 27 czerwca 2006 roku odbyły się uroczystości poświęcenia postawionych przy pomniku dwóch drewnianych krzyży: prawosławnego i katolickiego. Odprawione nabożeństwo ekumeniczne, którym przewodniczył ordynariusz diecezji ełckiej Biskup Jerzy Mazur oraz ordynariusz diecezji białostocko-gdańskiej Biskup Jakub. W otoczeniu pocztów sztandarowych, pod pomnikiem złożono wieńce i odprawiono apel poległych. Przez lata miejscem pamięci w Kosówce opiekowali się uczniowie z pobliskich szkół i harcerze, wykonując drobne prace porządkowe. 

W lesie w Kosówce znajduje się też drugie miejsce pamięci polskiej ludności cywilnej, zamordowanej przez Niemców w latach 1943-1945. Do dziś oba pozostają świadectwem niemieckich zbrodni. 

Opis

Cmentarz o powierzchni 0.3 ha, położony wzdłuż drogi leśnej, na gruntach wsi Kosówka, w znacznej odległości od zabudowy. Ma kształt wydłużonego prostokąta. Otoczony jest ogrodzeniem wykonanym z metalowych przęseł przymocowanych do betonowych słupków. Na teren cmentarza prowadzi dwuskrzydłowa brama z metalowych prętów. Rozplanowanie cmentarza jest regularne. W jego centralnej części znajduje się obelisk z tablicą memoratywną: W HOŁDZIE OFIAROM FASZYZMU / HITLEROWSKIEGO OFICEROM / I ŻÓŁNIERZOM ARMII RADZIECKIEJ / CZŁONKOM RUCHU OPORU WIĘŹNIOM / OBOZU KONCENTRACYJNEGO / W BOGUSZACH POLAKOM WŁOCHOM / FRANCUZOM I LITWINOM KTÓRZY / ZGINELI Z RĄK OPRAWCÓW HITLERO / WSKICH W LATACH 1941-1945 / SPOŁECZEŃSTWO POWIATU GRAJEWSKIEGO. Po bokach obelisku znajdują się współczesne, drewniane krzyże: prawosławny i katolicki. Szeroki pas terenu prowadzący od bramy do obelisku wyłożony jest betonową kostką. Po jego obu stronach znajduje się sześć mogił zbiorowych, w układzie rzędowym, wydzielonych betonowymi obramowaniami. Teren cmentarza porasta trawa.

Obiekt jest dostępny. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku, 15.09.2025 r.