Kompleks sakralny jest przykładem typowego dla ziem pd.-wsch. Rzeczypospolitej systemu obronnego w typie warowni chłopskiej. Tego typu kompleksy obronne funkcjonowały w okresie XVI-XVII w., stanowiąc infrastrukturę krytyczną osad wiejskich w środowisku bezpieczeństwa zdominowanym przez zagrożenia militarne o charakterze asymetrycznym.

Historia obiektu

Murowany kościół pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny został wzniesiony w stylu późnego baroku w latach 1727-1739, na miejscu starszej drewnianej świątyni pochodzącej z ostatniej ćw. XVI., z inicjatywy zasłużonego proboszcza ks. Piotra Antoniego Nawrotowskiego (1685-1747) i funduszy właścicieli dóbr hyżneńskich rodziny Nieborowskich. W latach 1913-1914 kościół został rozbudowany, przyjmując formę trójnawowej bazyliki. Po koronacji obrazu Matki Bożej Łaskawej w 1932 r. znaczenie miejscowego kościoła jako ośrodka kultu maryjnego i celu ruchu pielgrzymkowego znacznie wzrosło.

Murowana i otynkowana dzwonnica parawanowa na rzucie wydłużonego prostokąta zbudowana została w pocz. XX stulecia w pn.-zach. części wzgórza kościelnego. Dzwonnica wyposażona jest w trzy dzwony z których najstarszy zwany „Jan” pochodzi z 1649 r.

Kaplica pielgrzyma została wzniesiona w 1934 r. z inicjatywy ówczesnego proboszcza ks. Ignacego Łacheckiego w pd.-zach. części wzgórza kościelnego. Budowa tego obiektu związana była z dynamicznie wzrastającym w okresie międzywojennym ruchem pielgrzymkowym do miejscowego sanktuarium i koniecznością przyjmowania coraz liczniejszych grup wiernych-pątników. 

Fortyfikacje ziemne otaczające zespół kościelny powstały przypuszczalnie jeszcze w ostatniej ćw. XVI w., kiedy z fundacji Stanisława i Katarzyny Wapowskich wzniesiono drewnianą świątynię parafialną usytuowaną na kulminacji wzgórza. Obwarowania otaczające tę świątynię złożone były z wałów ziemnych, na których stały drewniane parkany z systemem słupów dębowych ze strzelnicami, a w obrębie cmentarza parafialnego otoczonego wałem ziemnym znajdowały się cztery drewniane baszy obronne. W okresie nasilenia zagrożenia napadami ordyńców, tj. w XVII w. miejscowa warownia chłopska składająca się z kościoła i umocnionego cmentarza parafialnego pełniła dla mieszkańców wsi rolę punktu refugialnego. Dzięki niej podczas najazdów tatarskich z 1624 i 1672 r. miejscowi chłopi mogli stawić skuteczny opór atakującym świątynię parafialną ordyńcom.

Opis obiektu

Zespół kościoła parafialnego w Hyżnem złożony z centralnie usytuowanego kościoła pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, dzwonnicy, kaplicy pielgrzyma i pozostałości fortyfikacji ziemnych usytuowany jest na pd. stoku wzgórza kościelnego na pn. od drogi wojewódzkiej nr 878 ze Stobiernej przez Rzeszów do Dylągówki.

Kościół orientowany, murowany, otynkowany, trójnawowy, bazylikowy wzniesiony na rzucie wydłużonego prostokąta nakryty dachem dwuspadowym nad nawą główną i prezbiterium oraz dachami pulpitowymi nad nawami bocznymi.

Murowana, parawanowa dzwonnica wzniesiona na rzucie wydłużonego prostokąta znajduje się w pn.-zach. części wzgórza kościelnego między fasadą świątyni i schodami prowadzącymi do niej od strony drogi wojewódzkiej. Trójarkadowa dzwonnica nakryta dwuspadowym daszkiem.

Wolnostojąca murowana i otynkowana kaplica pielgrzyma usytuowana w pd.-zach. części wzgórza kościelnego wzniesiona jest na rzucie prostokąta. Budynek nakryty jest dachem czterospadowym z kopułowym zwieńczeniem, nad loggiami jednospadowymi

Fortyfikacje ziemne mimo utraty swojego znaczenia już w pocz. XVIII w. i rozłożonego w czasie procesu ich degradacji, przetrwały częściowo do chwili obecnej. Pozostałości obwarowań w postaci wałów ziemnych o wysokości kilku metrów zachowały się najlepiej od strony pd.-wsch. oraz pn. dawnej fortalicji. Obecnie zachowane odcinki wałów obronnych porośnięte są trawą, a od strony pn. również krzewami i drzewami.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny. Możliwość zwiedzania po uprzednim zgłoszeniu i uzgodnieniu w kancelarii parafialnej.

Autor noty: Oprac. dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 14.06.2024 r.