Tego typu niewielkie kompleksy obronne funkcjonowały na ziemiach pd.-wsch. Rzeczypospolitej w okresie XVI-XVII w., stanowiąc infrastrukturę krytyczną osad wiejskich w środowisku bezpieczeństwa zdominowanym przez zagrożenia militarne o charakterze asymetrycznym.

Historia obiektu

Fortyfikacje ziemne wokół pierwotnie drewnianego kościoła pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Hyżnem powstały zapewne równocześnie z budową w ostatniej ćw. XVI w. drewnianej świątyni, została zlokalizowana na wzniesieniu o dużych walorach obronnych. Fundatorami nowego kościoła parafialnego byli ówcześni właściciele dóbr dynowskich Stanisław Wapowski, późniejszy kasztelan przemyski (zm. 1632) wraz z żoną Katarzyną Kostczanką (zm. 1596). Obwarowania otaczające kościół były dość typowe, dla powstających wówczas powszechnie na pd.-wsch. ziemiach koronnych tzw. warowni chłopskich, co było związane ze wzrastającym ponownie w ostatniej ćw. XVI stulecia i kumulującym się w XVII w. zagrożeniem najazdami tatarskimi. Jak wynika z protokołu powizytacyjnego miejscowej parafii z 1640 r. fortyfikacje otaczające kościół złożone były z owalnego obwodu wałów ziemnych, na których stały drewniane parkany z systemem słupów dębowych ze strzelnicami. Integralną częścią systemu obronnego kościoła był umocniony cmentarz parafialny, na terenie którego znajdowały się cztery drewniane baszty, które broniły dostępu do świątyni od strony wsch. Wspomniana nekropolia, w obrębie której znajdował się drewniany budynek kostnicy założona kilkanaście metrów na wsch. od kościoła otoczona była wałem ziemnym w formie tzw. okopu, na którym wznosił się drewniany parkan ze wzmacniającymi go przęsłami z charakterystycznym daszkiem gontowym, który chronił zarówno samą konstrukcję, jak i obrońców przed opadami atmosferycznymi. Na wyposażeniu kościoła parafialnego jeszcze w 1. ćw. XVIII w. znajdowała się broń palna w postaci sześciu hakownic i dwóch moździerzy. Arsenał ten pełnił już wówczas tylko funkcje reprezentacyjne i był wykorzystywany jako broń wiwatowa z okazji największych świąt kościelnych.

Podczas inkursji tatarskiej w czerwcu 1624 r. ordyńcy spalili całkowicie kościół pw. Wszystkich Świętych stojący w dolinie rzeczki Tatyna, a następnie próbowali zdobyć wzniesiony na wzgórzu drewniany kościół pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Zgodnie z lokalnym podaniem, Tatarzy próbowali wedrzeć się do kościoła, lecz nie potrafili przełamać oporu miejscowych włościan broniących się umiejętnie w kościelnej fortalicji. Sam drewniany kościół, który próbowali podpalić ordyńcy miał zostać według lokalnych przekazów mnemonicznych uratowany przez cudowną interwencję Matki Bożej, której malarski wizerunek od lat 90. XVI w. znajdował się we wnętrzu świątyni. Podczas kolejnego ataku Tatarów na Hyżne, który miał miejsce w 1672 r. hyżneńska warownia ponownie stała się punktem oporu i schronienia dla lokalnej społeczności, której część znalazła w jej obrębie bezpieczny azyl, podczas gdy inni uciekli w okoliczne lasy. Od 1. ćw. XVIII w. wraz z wygaśnięciem zagrożenia tatarskiego na ziemiach Rzeczypospolitej fortyfikacje otaczające kościół parafialny nie były już poddawane konserwacji i zaczęły być stopniowo niwelowane. Proces ten został przyspieszony w trakcie budowy nowego murowanego kościoła parafialnego w latach 1727-1739 i był kontynuowany również w okresie późniejszym m.in. poprzez budowę budynku wikarówki w 1899 r. W 1932 r. od strony pd. kościoła powstał zespół kapliczek drogi krzyżowej, co jeszcze bardziej zmniejszyło czytelność dawnych fortyfikacji ziemnych. W 2010 r. przy okazji renowacji elewacji budynku kościoła przeprowadzono również prace konserwatorskie obejmujące pozostałości fortyfikacji.

Opis obiektu

Fortyfikacje ziemne w Hyżnem mimo utraty swojego pierwotnego znaczenia już w pocz. XVIII stulecia i rozłożonego w czasie procesu ich degradacji, przetrwały częściowo do chwili obecnej. Pozostałości dawnych obwarowań w postaci wałów ziemnych o wysokości kilku metrów zachowały się najlepiej od pd.-wsch., tj. od strony drogi wojewódzkiej nr 878. Ten fragment pierścienia wału przebiega w górnej części wzgórza kościelnego opadającego stromo w kierunku pd. i pd.-wsch. Dwa pozostałe, nieco krótsze odcinki wałów ziemnych o długości kilkunastu metrów i wysokości kilku metrów zachowały się od strony pn. dawnej fortalicji oraz jeden krótki odcinek wału od strony zach. usytuowany poniżej dzwonnicy. Obecnie zachowane relikty dawnych wałów obronnych porośnięte są trawą i niewielkimi drzewami (od strony pn.). Widoczność wałów ziemnych od strony pd. i pd.-wsch. z poziomu drogi wojewódzkiej jest jednak w okresie wegetacji silnie ograniczona przez liczne i dość wysokie drzewa liściaste porastające czoło stoku wzgórza kościelnego.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny.

Autor noty: Oprac. dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 20.06.2024 r.