Historia

Dom modlitwy powstał w 1896roku z inicjatywy Bractwa Psalmowego (Chewra Tehilim/Thilim), związku religijnego skupionego wokół praktyk modlitewnych. W okresie międzywojennym przełożonym bractwa był Eizyk Kryngel, a w 1937 roku aszkenazyjska wspólnota miała ok. 240 członków. Na parterze funkcjonowała męska sala modlitwy, a na piętrze – przestrzeń przeznaczona dla kobiet (babiniec/galeria). Skala była znacząca: w przekazach wskazuje się na możliwość pomieszczenia ponad 300 osób w części kobiecej i ponad 230 w męskiej. Działała też szkoła talmudyczna. Realizację projektu, który nie zachował się w oryginale łączy się z nadzorem (bądź autorstwem) architekta Nachmana Jakuba Kopalda (1834-1911). Był on pierwszym w Krakowie renomowanym architektem narodowości żydowskiej. Ukończył Wydział Budowlany Szkoły Przemysłowej we Lwowie. Od 1877 roku miał koncesję na roboty murarskie. W 1881 roku namiestnictwo udzieliło mu koncesji na wykonywanie zawodu budowniczego-architekta. Pozwolenie na pracę w Krakowie jako architekt otrzymał 5 stycznia 1882 roku. W 1931 roku obiekt  przebudowano według projektu Salomona Jonklera (1891-1943), który w 1913 roku ukończył krakowską Szkołę Przemysłową, a w 1920 roku otrzymał koncesję budowniczego. Należał do zarządu Stowarzyszenia Zawodowego Budowniczych, Kierowników Robót, Techników i Przemysłowców Budowlanych w Krakowie. Podczas okupacji uwięziony w obozie pracy przymusowej w Szebniach, w listopadzie 1943 roku został rozstrzelany w trakcie likwidacji obozu.

Podczas II wojny światowej wnętrze zostało zdewastowane przez niemieckiego okupanta. Po wojnie nieuszkodzony budynek był siedzibą Żydowskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej Poalej Syjon. Współczesne opisy podkreślają, że po 1945 roku obiekt nie pełnił funkcji czynnej bożnicy. Po 1951 roku stał się siedzibą Zespołu Pieśni i Tańca „Krakowiacy”, działającego tu przez dziesięciolecia. Po zwrocie obiektu Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie w 2001 roku, na mocy ustawy z 1997 roku o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP, zespół funkcjonował tu jeszcze do 2006 roku. W 2008 roku odkryto we wnętrzach polichromie z elementami roślinnymi i animalistycznymi, widokami Jerozolimy oraz inskrypcjami hebrajskimi. W 2012 roku społeczność żydowska Beit Kraków podjęła bezskuteczne próby odzyskania przestrzeni dla celów sakralnych, edukacyjnych i kulturalnych. Wpis obiektu do rejestru zabytków nastąpił 24 kwietnia 2013 roku. Równolegle narastał konflikt między jego ochroną a komercyjną eksploatacją – budynek był wynajmowany m.in. na działalność rozrywkową (Mezcal), a następnie gastronomiczno-klubową (Hevre). Sprzeciw budziły działania interpretowane jako trywializacja tradycji miejsca. Podczas adaptacji w 2016 roku doszło do ingerencji (za zgodą lokalnej gminy żydowskiej i krakowskiego konserwatora zabytków),  w historyczny układ budynku (np. wykonanie dodatkowego przejścia w rejonie dawnej niszy Aronu ha-Kodesz). 

Opis

Obiekt zajmuje narożnik ulic Meiselsa i Bożego Ciała, tworząc czytelną dominantę w tej części Kazimierza. Działka znajduje się w obrębie obszaru wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa jako „Historic Centre of Kraków”, obejmującego m.in. Kazimierz i Stradom. Jest to budynek piętrowy, murowany, założony na planie czworoboku/prostokąta, z dziesięcioosiową  elewacją od ul. Meiselsa i pięcioosiową od ul. Bożego Ciała. Zewnętrzny wyraz budowli tworzą przede wszystkim duże, półkoliście zamknięte okna, arkadowe podziały i wyraźne gzymsy rozdzielające kondygnacje. Zwraca uwagę eklektyzm z elementami Rundbogenstil, wysoki cokół, pasy gzymsów, opracowanie partii przyziemia (bonowanie/rustyka) oraz rytm otworów okiennych z dekoracyjnymi płycinami i motywami roślinnymi pod oknami wyższej kondygnacji. To architektura „porządna”, rzemieślniczo konsekwentna – bez egzaltacji, ale i bez przypadkowości. Układ był typowy dla miejskiego domu modlitwy: parter jako zasadnicza przestrzeń męska, piętro jako przestrzeń kobiet. Na parterze sklepienie kolebkowe transwersalne, a jedna izba ze sklepieniem tzw. klasztornym.

Odkryte po 2008 roku malowidła – datowane ogólnie na XIX–XX wiek – obejmują motywy ornamentalne (florystyczne), figuralne (zwierzęta) oraz przedstawienia miejsc świętych (m.in. widoki Jerozolimy) i napisy hebrajskie. Na ścianie zachodniej, na poziomie galerii dla kobiet, w ozdobnych ramach zachowały się wizerunki czterech biblijnych zwierząt: lwa, tygrysa, fragmentu orła i jelenia. Na tej samej wysokości zachował się również hebrajski napis „Świeca duszy”, fragment widoku Jerozolimy oraz liczne ornamenty i fryzy z motywami roślinnymi. Na wschodniej ścianie głównej sali modlitewnej zachowała się wnęka na Aron ha-Kodesz z otaczającymi ją fragmentami czerwonej zasłony. Na północnej ścianie, w ozdobnych, kwiatowych ramach, znajdują się cztery obrazy przedstawiające miejsca święte: Jerozolimę, Grób Racheli z fragmentem inskrypcji, widok Jerozolimy z inskrypcją oraz mocno zniszczony fragment przedstawiający Ścianę Zachodnią z pozostałościami inskrypcji. Tuż przy suficie znajduje się fryz z motywem kwiatowym, okna otoczone są dekoracyjnymi motywami karminowoczerwonych kwiatów, a co dwa okna pionowy fryz z również kwiatowym elementem dekoracyjnym.

Nawet przy zmianie funkcji malowidła są materialnym argumentem, że mamy do czynienia nie z dowolną salą, lecz z miejscem nacechowanym pamięcią i symboliką. W zabytkach o takiej historii największe ryzyko profanacji kryje się w „miękkich” elementach wnętrza: warstwach malarskich, czytelności dawnych stref sacrum, dyscyplinie nowych instalacji. Źródła opisujące adaptację na funkcje rozrywkowe pokazują, że spór dotyczy nie tylko techniki konserwacji, ale też granic dopuszczalnej zmiany znaczeń – a to zwykle bywa trudniejsze do rozstrzygnięcia niż sam remont. 

Widok z zewnątrz – bez ograniczeń. Wnętrze – dostępne w trybie funkcji komercyjnej (lokal Hevre); obiekt nie jest czynny jako dom modlitwy. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, grudzień 2025 r.