Historia

Późnobarokowy kościół parafialny pw. Przemienienia Pańskiego fundacji Tomasza A. Zamoyskiego wojewody lubelskiego zbudowany został w latach 1750-1778 zapewne według projektu architekta Bernarda Meretyna. Poprzedzały go dwa wcześniejsze drewniane kościoły: pierwszy pw. Zwiastowania NMP wzniesiony po 1567 roku (erekcja parafii) i spalony w 1629 roku, drugi z lat 1632-1634 pw. Przemienienia Pańskiego dotrwał do czasów budowy murowanego kościoła – jego drewniana nawa do 1764 roku współtworzyła całość z murowaną częścią wschodnią (prezbiterium, kaplicą i zakrystią). W latach 1771-1778 powstał natomiast murowany korpus, fundowany przez Jana Jakuba Zamoyskiego. Zapewne w trakcie budowy obniżeniu i uproszczeniu formy uległ szczyt fasady. Ołtarz główny przeniesiony został w 1783 roku z kolegiaty zamojskiej. Konsekrowany w 1771 roku. Kilkakrotnie remontowany m.in. w 1839 roku i 1897 roku. W latach 1880-1989 otrzymał neorokokową polichromię wnętrza (malarz Szymon Ziń), odnowioną w latach 1973-1974. Barokowa murowana dzwonnica zbudowana została w 1777 roku z prawdopodobną zmianą (w trakcie budowy ?) kształtu jej zakończenia w partii belkowania (brak na bokach pełnych obramień okulusów) i hełmu na dwuspadowy dach z frontonami.

Opis

Zespół kościelny na niewielkim wzniesieniu usytuowany w północnej części miasta między wychodząca z rynku drogą wylotową na Biłgoraj (ul. Partyzantów) a równoległą do niej ulicą Kościelną. Kościół orientowany zajmuje środek cmentarza otoczonego ogrodzeniem, w którego południowo-zachodnim narożniku stoi dzwonnica przez którą prowadzi główne wejście na cmentarz kościelny. Kościół jest murowany, tynkowany, w układzie bazylikowym, z czteroprzęsłowym korpusem o trójprzęsłowej nawie otwartej arkadami do trzech par rzędowych kaplic po bokach połączonych ze sobą niskimi arkadowymi przejściami, czwarte zachodnie przęsło chóru muzycznego nieco węższe, ujęte parą krótszych od kaplic aneksów z klatką schodową na chór (od południa) i składzikiem (od pólnocy).  

Prezbiterium o analogicznej do chóru szerokości, jednoprzęsłowe z półkolistym  zamknięciem, flankowane parą bliźniaczych aneksów - równych wysokością lecz wysuniętych przed lico kaplic - mieszczą zakrystię (od północy) i kaplicę Matki Boskiej, otwartą arkadami na pierwszą z kaplic i prezbiterium. Sklepienia w nawie i w prezbiterium krzyżowe na gurtach, w przęśle chóru muzycznego kolebkowe, w kaplicy M. B. i zakrystii kolebkowe z lunetami. Kaplice boczne nakryte eliptycznymi kopułkami na pendentywach. Dachy kryte blachą. Nad nawą i prezbiterium dwuspadowe, nad partiami bocznymi wraz z kaplicami i zakrystią - pulpitowe. Fasada trójosiowa z szerszym i wyższym jednoosiowym ryzalitem środkowym z wysokim gierowanym cokołem, ujętym dwiema parami pilastrów w wielkim porządku korynckim (zredukowanym) - skrajne pilastry narożne. Kondygnację kończy gzyms z ząbkowaniem nad nim szczyt w formie pilastrowej edykuły z arkadową niszą na osi i bocznymi spływami flankowanymi cokołami z kamiennymi rokokowymi latarniami. Wejście główne sklepione łukiem odcinkowym w płaszczyźnie ściany poprzedzone wyłamaną i wygiętą do przodu partią cokołu z szeroką arkadą o łuku koszowym, zamkniętą górą wygiętym gzymsem cokołu, na którym balkon z ażurową żelazną barierą. Na balkon prowadzi niskie prostokątne wyjście z chóru w obszernej wnęce o łuku odcinkowym otoczonej uszakowatym obramieniem. Nad nim okno chóru w analogicznym obramieniu. Boczne niższe partie fasady o zaokrąglonych narożnikach z podziałami pilastrowymi w „małym” porządku na gierowanym cokole i pełnym belkowaniem, analogicznym do części środkowej. Na osiach interkolumnium pojedyncze okna o łuku odcinkowym w uszakowatych obramieniach. Pod nimi kwadratowa płycina. Ściany wieńczy pełna, zaokrąglona nad narożami, attyka z kamiennymi latarniami na osiach pilastrów, z szeroką płyciną nad interkolumnium. 

Elewacje boczne dolnej kondygnacji korpusu z artykulacją przechodzącą  z bocznych partii fasady o przerwanych w interkolumniach odcinkach belkowania i  ramowymi płycinami. Na osiach przęseł kaplicznych wysokie okna, zamknięte łukiem odcinkowym w profilowanych opaskach z uszakami. Powyżej na ścianach nawy podobna artykulacja za pomocą pseudopilastrów o pełnym belkowaniu. W interkolumniach płyciny ramowe o wciętych ćwierćkoliście narożach. Górne okna niższe, w analogicznej oprawie  do okien kaplic. Ryzality zakrystii i kaplicy M. B. o zaokrąglonych narożnikach.  

Na wyposażenie składa się  ołtarz główny z 1. ćwierci XVII wieku (przeniesiony z kolegiaty w Zamościu), cztery ołtarze boczne w kaplicach korpusu. Dzwonnica późnobarokowa, murowana na rzucie kwadratu o ściętych narożach, dwukondygnacyjna ze sklepionym kolebkowo przejściem furty w dolnej kondygnacji. Dach dwuspadowy z trójkątnymi szczytami. Ściany obu kondygnacji z cokołami ujęte parami toskańskich pilastrów, nad którymi gierowane  belkowanie. W interkolumniach ramowe płyciny - pełne na ścianach bocznych i na ściętych narożnikach, na frontowej i tylnej - wcięte nad trójkątnymi frontonami uszakowatych obramień furty. Poziome płyciny w cokole kondygnacji górnej - nad nimi w osiach ścian cztery otwory okienne z drewnianymi ramami w arkadowych obramieniach z kluczem w profilowanej archiwolcie i ostro wyłamanym gzymsem nadokiennym. W dole okien ścianki parapetowe z  plecionką w formie balustrady. Górne belkowanie z wygiętym na osiach ścian półkoliście ku dołowi architrawem, gzyms ku górze na ścianie frontowej i tylnej. Nad nimi trójkątne frontony z szerszym gzymsem.

Kościół dostępny z zewnątrz.

Oprac. Roman Zwierzchowski, OT NID w Lublinie, 17.02.2017 r.