kościół parafialny pw. Przemienienia Pańskiego, Tarnogród
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

kościół parafialny pw. Przemienienia Pańskiego

Tarnogród

photo

Późnobarokowy kościół należy do kręgu dzieł lwowskiego architekta Bernarda Meretyna, któremu jest przypisywany. Typowo barokowe formy architektoniczne tej katolickiej świątyni -  jednonawowy układ z przęsłami kaplicznymi, bazylikowa bryła i rokokowy detal architektoniczny w całości emanują powściągliwością i chłodem, zwiastującym nadchodzący klasycyzm. Architekturę kościoła charakteryzuje ponadto wysoki poziom wykonawczy, w tym kamiennego detalu, wskazujący na kamieniarskie warsztaty lwowskie.

Historia

Późnobarokowy kościół parafialny pw. Przemienienia Pańskiego fundacji  Tomasza A. Zamoyskiego wojewody lubelskiego zbudowany został w l. 1750-1778 zapewne wg projektu architekta Bernarda  Meretyna (zm. 1759 r.). Poprzedzały go dwa wcześniejsze drewniane kościoły: pierwszy pw. Zwiastowania NMP wzniesiony po  1567 r. (erekcja parafii), w spalony w 1629 r., drugi – z l. 1632-1634 pw. Przemienienia Pańskiego dotrwał do czasów budowy murowanego kościoła – jego drewniana nawa do 1764 r. współtworzyła całość z murowaną częścią wschodnią  (prezbiterium, kaplicą i zakrystią). W l. 1771 - 1778 powstał natomiast murowany korpus, fundowany przez Jana Jakuba Zamoyskiego. Zapewne w trakcie budowy obniżeniu i uproszczeniu formy uległ szczyt fasady. Ołtarz główny przeniesiony został w 1783 r. z kolegiaty zamojskiej. Konsekrowany w 1771 r. Kilkakrotnie remontowany (m.in. w 1839, 1897), w l.  1880-1989 otrzymał neorokokową polichromię wnętrza (mal. Szymon Ziń), odnowioną w l. 1973-1974.  Barokowa murowana dzwonnica zbudowana została w 1777 r. z prawdopodobną zmianą (w trakcie budowy ?) kształtu jej zakończenia w partii belkowania (brak na bokach pełnych obramień okulusów)  i hełmu na  dwuspadowy dach z frontonami.

Opis

Zespół kościelny na niewielkim wzniesieniu usytuowany w pn. części miasta między wychodząca z rynku drogą wylotową na Biłgoraj (ul. Partyzantów) a równoległą do niej ulicą Kościelną. Kościół orientowany zajmuje  środek cmentarza  otoczonego ogrodzeniem, w którego pd. zach. narożniku stoi dzwonnica przez która prowadzi główne wejście na cmentarz kościelny.

Kościół  jest murowany, tynkowany, w układzie bazylikowym, z czteroprzęsłowym korpusem o trójprzęsłowej nawie otwartej arkadami do trzech par rzędowych kaplic po bokach połączonych ze sobą niskimi arkadowymi przejściami, czwarte  zach. przęsło chóru muzycznego nieco węższe, ujęte parą krótszych od kaplic aneksów z klatką schodową na chór (od. pd.)  i składzikiem (od pn.).  Prezbiterium o analogicznej do chóru szerokości, jednoprzęsłowe z półkolistym  zamknięciem, flankowane parą bliźniaczych aneksów - równych wysokością lecz wysuniętych przed lico kaplic - mieszczą zakrystię (od pn.) i kaplicę Matki Boskiej, otwartą arkadami na pierwszą z kaplic pd. i  prezbiterium . Sklepienia w nawie i w prezbiterium krzyżowe na gurtach, w przęśle chóru muzycznego – kolebkowe, w kaplicy M. B. i zakrystii -  kolebkowe z lunetami. Kaplice boczne nakryte eliptycznymi kopułkami na pendentywach, Dachy kryte blachą. Nad nawą i prezbiterium dwuspadowe, nad partiami bocznymi wraz z kaplicami i zakrystią  - pulpitowe.  

Fasada trójosiowa z szerszym i wyższym jednoosiowym ryzalitem środkowym z wysokim gierowanym cokołem, ujętym dwiema parami pilastrów w wielkim porządku korynckim (zredukowanym) –  skrajne pilastry narożne. Kondygnację kończy gzyms z ząbkowaniem – nad nim szczyt w formie pilastrowej edykuły z arkadową niszą na osi i bocznymi spływami flankowanymi cokołami z kamiennymi rokokowymi latarniami. Wejście główne sklepione łukiem odcinkowym w płaszczyźnie ściany poprzedzone wyłamaną i wygiętą do przodu partią cokołu z szeroką arkadą o łuku koszowym, zamkniętą górą wygiętym gzymsem cokołu, na którym balkon z ażurową żelazną barierą. Na balkon prowadzi niskie prostokątne wyjście z chóru w obszernej wnęce o łuku odcinkowym otoczonej uszakowatym obramieniem. Nad nim okno chóru w analogicznym obramieniu. Boczne niższe partie fasady o zaokrąglonych narożnikach z podziałami pilastrowymi w „małym” porządku na gierowanym cokole i pełnym belkowaniem, analogicznym do części środkowej. Na osiach interkolumnium pojedyncze okna o łuku odcinkowym w uszakowatych obramieniach. Pod nimi kwadratowa płycina. Ściany wieńczy pełna, zaokrąglona nad narożami, attyka z kamiennymi latarniami na osiach pilastrów, z szeroką płyciną nad interkolumnium. 

Elewacje boczne dolnej kondygnacji korpusu z artykulacją przechodzącą  z bocznych partii fasady o przerwanych w interkolumniach odcinkach belkowania i  ramowymi płycinami. Na osiach przęseł kaplicznych wysokie okna, zamknięte łukiem odcinkowym w profilowanych opaskach z uszakami. Powyżej na ścianach nawy podobna artykulacja za pomocą pseudopilastrów o pełnym belkowaniu. W interkolumniach płyciny ramowe o wciętych ćwierćkoliście narożach. Górne  okna niższe, w analogicznej oprawie  do okien kaplic. Ryzality zakrystii i kaplicy M. B. o zaokrąglonych narożnikach.  

Na wyposażenie składa się  ołtarz główny z I ćw. XVII w., (przeniesiony z kolegiaty w Zamościu), 4 ołtarze boczne w kaplicach korpusu. 
Dzwonnica późnobarokowa, murowana na rzucie kwadratu o ściętych narożach, dwukondygnacyjna ze sklepionym kolebkowo przejściem furty w dolnej kondygnacji. Dach dwuspadowy z trójkątnymi szczytami. Ściany obu kondygnacji z cokołami ujęte parami toskańskich pilastrów, nad którymi gierowane  belkowanie. W interkolumniach ramowe płyciny – pełne na ścianach bocznych i na ściętych narożnikach, na frontowej i tylnej -  wcięte nad trójkątnymi frontonami uszakowatych obramień furty. Poziome płyciny w cokole kondygnacji górnej – nad nimi w osiach ścian cztery otwory okienne z drewnianymi ramami w arkadowych obramieniach z kluczem w profilowanej archiwolcie i ostro wyłamanym gzymsem nadokiennym. W dole okien ścianki parapetowe z  plecionką w formie balustrady. Górne belkowanie z wygiętym na osiach ścian półkoliście ku dołowi architrawem, gzyms - ku górze na ścianie frontowej i tylnej.  Nad nimi trójkątne frontony z szerszym gzymsem.

Kościół dostępny z zewnątrz.

Oprac. Roman Zwierzchowski, OT NID w Lublinie, 17.02.2017 r. 

Bibliografia

  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Tom VIII Województwo Lubelskie, pod. red. R. Brykowskiego i Z. Winiarz, z. 3. Powiat Biłgorajski, Warszawa 1960
  • http://parafiatarnogrod.pl/index.php/informacje-o-parafii

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 3. ćw. XVIII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Partyzantów 18, Tarnogród
  • Lokalizacja: woj. lubelskie, pow. biłgorajski, gmina Tarnogród - miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy