Historia

Pierwsza wzmianka o istnieniu kościoła w Brzezinie pochodzi z 1335 roku. Z późniejszej, gotyckiej świątyni z końca XV wieku pozostało ceglane prezbiterium (do wysokości sklepień), zakrystia a takież mury nawy (do 1/3 obecnej wysokości) oraz oszkarpowana podstawa wieży. Kościół w okresie reformacji był w latach 1555-1613 zborem luterańskim, po 1613 roku kalwińskim i następnie około 1620-1654 ponownie luterańskim. Prawdopodobnie około 1600 roku częściowo rozebrano mury nawy i zastąpiono je ścianami o konstrukcji szachulcowej. W 1620 roku, w związku z przystosowaniem wnętrza do nowego obrządku, wystawiono w nawie manierystyczne empory i ambonę ozdobione malowidłami przez Johanna Bendela, ufundowane przez patrycjusza i właściciela miejscowego majątku ziemskiego Haunolda. Ówczesny pastor Henryk Scansorius był autorem programu ideowego dekoracji całego wnętrza świątyni, który stał się manifestem luteranizmu skierowanym przeciw kalwinom. Kościół zwrócony katolikom w 1654 roku, opisany został w 1666 roku jako mocno uszkodzona budowla ze zrujnowaną nawą i sklepieniem prezbiterium grożącym zawaleniem. W 1707 roku naprawiono wieżę, ponad nawą i prezbiterium założono stropy belkowe oraz przekształcono otwory okienne prezbiterium. W 1908 roku restaurowano wieżę, w 1934 roku naprawiono strop nad prezbiterium i zamurowano jego wschodnie okno. W latach 1911-12 odnowiono malowidła empor (wykonawca A. Baecker). W latach powojennych świątynię remontowano w latach 1971-1975 (wzmocnienie konstrukcji szachulca, przełożenie dachu nad prezbiterium, tynkowanie i pomalowanie wnętrza). Obecnie jest kościołem filialnym parafii pw. św. Wawrzyńca w Wilkszynie.

Opis

Kościół usytuowany w centrum wsi na niewielkim wyniesieniu, otoczony jest cmentarzem, który ogradza kamienny mur. Świątynia orientowana; mury prezbiterium oraz dolnych partii nawy i wieży z cegły o wątku wozówkowo-główkowym, na podwalinie z rudy darniowej. Górna partia ścian nawy wykonana została w konstrukcji szachulcowej, wieży w konstrukcji słupowej. Kościół jednonawowy, z oskarpowanym, trójbocznie zamkniętym prezbiterium nakrytym wysokim wielospadowym dachem, wyższym niż dwuspadowy dach nawy o mniejszym kącie nachylenia. Nawa poprzedzona od zachodu niską, drewnianą, czworoboczną wieżą zwieńczoną trójspadowym, ceramicznym dachem z mocno wysuniętym okapem. Naroża dolnej, ceglanej partii wieży wzmacniają przypory; przy wieży od pd. przybudówka z dachem pulpitowym, mieszcząca schody. Od południa usytuowane także zakrystia przy prezbiterium oraz kruchta przy nawie, kryte dachami dwuspadowymi. Obecne prostokątne otwory okienne doświetlające prezbiterium wpisane są w dawne maswerki okien gotyckich.

Prezbiterium nakryte stropem z podsufitką wydzielone pełnym łukiem tęczowym; na ścianach widoczne są wsporniki i zarysy dawnego sklepienia. W nawie strop belkowy wsparty na centralnym, storczykowym słupie (1707 rok). Wzdłuż ścian nawy manierystyczne empory (1620 rok) ze scenami ze Starego i Nowego Testamentu (malowidła autorstwa Johann Bendel). Wszystkie przedstawienia cyklu opatrzono inskrypcjami z wersetami z Biblii oraz imionami fundatorów. W zakrystii sklepienie żaglaste, w przyziemiu wieży koleba, w kruchcie strop. Z pierwotnego wyposażenia kościoła zachował się gotycki tryptyk przedstawiający Madonnę z Dzieciątkiem, św. Katarzyną i biskupem z około 1480 roku ufundowany przez rodzinę Dompnigów, a także gotyckie figury Madonny Służebniczki Świątyni z końca XV wieku oraz Madonny z Dzieciątkiem na sierpie księżyca z około 1510 roku (autor Mistrz Figur Lubińskich). W wyposażeniu świątyni ponadto barokowe: ołtarz z 2. połowy XVII wieku, tabernakulum z końca XVII wieku, organy z 1742 roku (renowacja instrumentu z 1852 roku wykonał Louis Köppel) oraz manierystyczne: chrzcielnica i ława kolatorska z około 1600 roku, ambona z 1620 roku (malowidła autorstwa Johanna Bendela), a także zespół renesansowych i manierystycznych płyt nagrobnych z lat 1540-1619.

Zabytek dostępny.

Oprac. Beata Sebzda, OT NID we Wrocławiu, 01.04.2016 r.