Historia obiektu

Myślibórz założony został między 1262 a 1270 rokiem. Około 1270 r. otrzymał prawa miejskie od margrabiów brandenburskich, którzy wówczas władali okolicznymi terenami. W 1275 r. sprowadzili do miasta zakon dominikanów. Budowę zespołu klasztornego ukończono w końcu XIII lub na początku XIV w. Pierwotnie było to założenie czteroskrzydłowe, z kościołem w północno-zachodnim skrzydle. Kościół był wydłużoną, ośmioprzęsłową budowlą salową o trójbocznym zamknięciu od wschodu. Główna część korpusu powstała około 1298 r., dwa zachodnie przęsła na początku XIV w. Wnętrze było przykryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym (o układzie poprzecznie prostokątnym), a elewacje oszkarpowane i przeprute ostrołukowymi oknami o trójdzielnych maswerkach. Na osi elewacji zachodniej znajdowało się duże, ostrołukowe okno. Główny, zachowany do dziś portal, ulokowany jest w elewacji północnej. Do kościoła przylegały - od południa - trzy skrzydła boczne, z których do dziś przetrwało jedynie zachodnie, datowane na około 1440 r. Powstało ono prawdopodobnie w wyniku odbudowy klasztoru po spaleniu w 1433 r. przez husytów (według źródeł odbudowa ta miała się zakończyć już w 1437 r.).

W 1538 r. dawny klasztor został sekularyzowany. Kościół przejęli protestanci, którzy w latach 1539-1593 (po zniszczeniu kościoła farnego) użytkowali dawną świątynię klasztorną jako kościół parafialny. W późniejszych latach zabudowania były stopniowo rozbierane. W latach 1630-1635 zespół był dewastowany przez wojska szwedzkie i cesarskie. W 1635 r. dawny kościół uległ częściowemu zniszczeniu na skutek zawalenia się trzech wschodnich przęseł. W trakcie odbudowy, w następnych latach, świątynię skrócono rozbierając część wschodnią (wraz z pozostałościami absydy) i zamykając ją prostą ścianą. W latach 1655-1676 kościół był ponownie użytkowany jako parafialny. W 1717 r. zawaliła się wieża, powodując zawalenie się sklepień. W latach 1733-1736 kościół został odbudowany z przeznaczeniem dla gminy reformowanej. Na skutek ograniczeń finansowych usunięto wówczas pozostałości sklepień, zastępując je drewnianymi stropami. W 1773 r. nad zachodnią częścią kościoła nadbudowano dzwonnicę o konstrukcji słupowej. Gmina reformowana użytkowała kościół w latach 1736-1919. Od 1833 było to wspólne użytkowanie przez luterańską gminę tzw. Katedralną – Domgemeinde i reformowaną gminę „Klasztorną” – Klostergemeinde). Od 1809 r. jedyne zachowane skrzydło (zachodnie) mieściło szkołę, w latach 1919-1927 służyło jako budynek z tymczasowymi mieszkaniami. W latach 1927-1928 kościół odrestaurowano adaptując na dom kultury, a skrzydło poklasztorne na muzeum regionalne powiatu myśliborskiego (Heimatmuseum). W czasie II wojny światowej zespół został zdewastowany. Bezpośrednio po wojnie, w latach 1945-1947, dawny kościół użytkowany był jako szpital wojskowy, a następnie jako „Dom Oświatowo-Kulturalny”. Mieściła się tu również bursa. Obecnie służy jako siedziba Myśliborskiego Ośrodka Kultury. W latach 1968-1971 skrzydło klasztorne wyremontowano z przeznaczeniem na bibliotekę.

Opis obiektu

Zespół dawnego klasztoru dominikanów w Myśliborzu położony jest na południowym skraju starego miasta, tuż przy dawnym murze obronnym, w kwartale ulic Armii Polskiej od zachodu, Klasztornej od północy, Pionierów od wschodu i Wałowej od południa. Bezpośrednio od strony południowej do dawnego klasztoru przylega zespół budynków szkolnych z początku XX w. (pomiędzy ulicami Wałową i Strzelecką). Obecnie zespół podominikański złożony jest z dwóch skrzydeł – dawnego kościoła od północy i jednego ze skrzydeł od zachodu.

Wczesnogotycki zespół budynków wzniesiony został z cegły gotyckiej w wątku wendyjskim, części dwudziestowieczne z cegły fabrycznej, wieża z kolei w konstrukcji drewnianej, szkieletowej (ryglowej). Dachy kryte dachówką karpiówką. Kościół salowy. Zachowany korpus nawowy o ścianach oszkarpowanych, niegdyś siedmioprzęsłowy. Brak dwóch przęseł prezbiterialnych. Obecnie zamknięcie od wschodu tworzy prosta ściana. Zachowane skrzydło klasztorne znacznie krótsze od kościoła, jednotraktowe. Od strony dawnego wirydarza klasztornego, pomiędzy obiema częściami założenia, wtórnie wbudowana cylindryczna wieża klatki schodowej. Zarówno kościół, jak i skrzydło klasztorne nakryte dachami dwuspadowymi, obecnie dwukondygnacyjne, kościół z wtórnie wydzieloną niską kondygnacją przyziemia. Nad częścią zachodnią wieża zwieńczona dachem brogowym. Dłuższe elewacje kościoła oszkarpowane, na poziomie piętra przeprute wysokimi dwudzielnymi oknami o półkolistym zamknięciu, w parterze niewielkimi, prostokątnymi oknami z czasów restauracji w latach 20. XX w. W elewacji północnej zachowany oryginalny wczesnogotycki, ostrołukowy i dwudzielny portal, o silnie rozglifionych i głęboko profilowanych (profilem gruszkowym) ościeżach. Zachowana strefa kapitelowa zdobiona motywem winnej latorośli. Ściana zachodnia artykułowana na wysokości piętra półkoliście zamkniętą wnęką, ujętą po bokach oknami o analogicznym kształcie w układzie dwukondygnacyjnym. Wtórnie ukształtowana elewacja wschodnia z dwoma oknami w wyższej kondygnacji, zwieńczona szczytem z ostrołukowymi blendami. Elewacja zachodnia skrzydła klasztornego przepruta w kondygnacji parteru ostrołukowymi trójdzielnymi oknami. W narożniku od strony kościoła okazały ostrołukowy portal o ceramicznej dekoracji z lat 20. XX w. (analogicznej jak pod oknami kościoła). Od strony wirydarza zachowane dwa ostrołukowe okna – zapewne jest to pozostałość krużganków klasztornych.

Na piętrze korpusu nawowego kościoła położona jest sala widowiskowa – dawna nawa, pozbawiona jednak cech stylowych, obecnie nakryta płaskim stropem. Tuż za głównym wejściem do skrzydła klasztornego, przy południowej ścianie korpusu nawowego kościoła znajduje się nakryta sklepieniem krzyżowo-żebrowym sień, będąca niegdyś przedłużeniem południowego ramienia krużganka. Prowadzą z niej schody na wyższą kondygnację usytuowane w dobudowanej w latach 20. XX w. cylindrycznej wieży. Wnętrze skrzydła klasztornego zachowało na parterze dwie późnogotyckie sale z ok. 1440 r. Jedna z nich nakryta jest dwoma przęsłami sklepienia kryształowego, druga – czterema przęsłami sklepienia krzyżowo-żebrowymi, wspartymi na środkowym cylindrycznym słupie. 

Obiekt dostępny dla zwiedzających w godzinach pracy Myśliborskiego Ośrodka Kultury oraz Miejskiej Biblioteki Publicznej.

Autor noty: Oprac.: Maciej Słomiński OT NID Szczecin, 24-06-2024 r.