Historia

Zwałowisko skały płonnej przy ul. Srebrnej jest pozostałością po podziemnej eksploatacji złóż węgla prowadzonej przez założoną w 1841 roku kopalnię Concordia, należącą do hrabiego Łazarza Henckel von Donnersmarck. Eksploatację prowadzono początkowo poprzez trzy wydrążone szyby wydobywcze Julia, Carl oraz Concordia. Wydobywany w kopalni węgiel przeznaczano do przetwarzania w koksowni Concordia oraz wykorzystywano w hucie żelaza. W 1873 roku kopalnia oraz wspomniane zakłady przetwórcze przeszły na własność spółki Donnersmarckhütte A.G. Wzrost zapotrzebowania na węgiel skutkował szeregiem inwestycji, związanych m.in. z przyłączeniem nowych pól górniczych oraz drążeniem kolejnych szybów, umożliwiających dotarcie do głębszych pokładów. W efekcie, do 1916 roku, w obszar górniczy Concordii włączono pola: Borsig II, Ludwik II, Ludwik III, Emma II, Mont Avon II, Johan August, Królowa Wiktoria oraz Belfort, dostępne przez nowe szyby Schmidt, Wetter (wentylacyjny), Guido, Grenz, Michael, Rodon oraz pogłębiony Concordia i West (198 m). Rozbudowana w ten sposób Concordia zaliczana była wówczas do grupy najnowocześniejszych i najgłębszych kopalni na Górnym Śląsku. 

Wydrążony w latach 1905-1915 jako ostatni szyb West (później Maciej), zlokalizowany został w zachodniej, skrajnej części pola Belfort. Jego powstanie związane było z poszukiwaniem sposobów odwodnienia i przewietrzania przygotowywanej do eksploatacji najnowszej części kopalni oraz potrzebą połączenia pola Belfort z głównymi szybami wydobywczymi. Po ukończeniu drążenia, a bezpośrednio przed rozpoczęciem eksploatacji pokładów z pola Belfort, w rejonie szybu do 1928 roku wybudowano zespół obiektów technologicznych, pomocniczych i socjalnych, w tym zachowane do chwili obecnej nadszybie z wieżą wyciągową, maszynownię oraz wagonownię. Wraz z przesuwaniem się wydobycia w kierunku zachodnim, szyb, poza funkcją wentylacyjną i odwadniającą, zaczął być wykorzystywany do celów transportowych i wydobywczych, co z kolei skutkowało stopniowym usypywaniem zwałowiska skały płonnej. Po rozpoczęciu eksploatacji w rejonie szybu, odpady powęglowe w postaci skały płonnej gromadzono prawdopodobnie na innych składowiskach, choć przypuszcza się, że jakaś część hałdy przy ul. Srebrnej mogła powstać podczas drążenia szybu przed 1915 rokiem. Zwałowisko oznaczono natomiast na mapie z 1943 roku, co wskazuje, że planowo usypywano je przypuszczalnie dopiero od późnych lat 30. lub początku lat 40. XX wieku. 

Jednocześnie, w 1942 roku w rejonie nadszybia wybudowano bunkier kamienia, czyli zbiornik retencyjny na skałę płonną, służący do przeładunku odpadów do wagonów kolejki wąskotorowej, skomunikowanej z obszarem hałdy, usypywanej w północno-wschodniej części terenu zakładu. Hałda usypywana była w kierunku z północy na południe przy zachowaniu dwóch cypli, na grzbietach których przypuszczalnie przebiegały trasy transportowe. Kolejny etap powiększania zwałowiska przypadł na okres od połowy lat 50. do wczesnych lat 70. XX wieku, w związku ze wznowieniem eksploatacji w rejonie szybu. Po wyczerpaniu się złóż węgla w Maciejowicach i zaprzestaniu eksploatacji, od 1971 roku szyb Zachodni, określany już wówczas jako Maciej i wchodzący w skład skonsolidowanej kopalni Rokitnica (potem Pstrowski), pełnił wyłącznie funkcję wentylacyjną, transportową i odwadniającą. W 1990 roku przeznaczony do likwidacji szyb wraz z zabudową towarzyszącą został wykupiony przez firmę Demex, natomiast przedmiotowe zwałowisko stało się własnością Gminy Zabrze.

Opis

Zwałowisko skały płonnej (hałda) usytuowane jest w rejonie zabytkowego zespołu Szybu Maciej przy ul. Srebrnej w Zabrzu-Maciejowie. Rozlokowana na północny zachód od zabudowy szybu Maciej hałda zachowana jest w formie odpowiadającej zwałowisku ukształtowanemu ostatecznie przed 1971 rokiem. Jej rozplanowanie, o powierzchni u podstawy wynoszącej około 70 x 80 m², zbliżone jest do czworoboku z wyraźnym wcięciem od strony południowej, pomiędzy dwoma cyplami. Forma zwałowiska o wysokości dochodzącej do 10 m ma charakter stołowo-grzbietowy o spłaszczonych wierzchowinach i dość stromych zboczach od strony północnej, wschodniej i zachodniej (około 40-50˚). Usypisko zbudowane jest przede wszystkim z materiału skalnego, w tym łupków węglowych, mułowców i piaskowców. W chwili obecnej całość hałdy porasta zieleń, będąca efektem samoistnej rekultywacji zwałowiska. Wśród drzewostanu wyróżnić można m.in. jesiony, brzozy, topole, klony, dęby, głogi, robinie akacjowe i jarząby.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 11.2025 r.

Bibliografia

• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Zwałowisko skały płonnej ob. nieużytek poprzemysłowy. Zabrze, ul. Srebrna 6, oprac. dr Zbigniew Barecki z zespołem, 2010, Archiwum WUOZ w Katowicach
• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Szyb „Zachodni” kopalni „Concordia”, ob. Szyb „Maciej” Przedsiębiorstwa Górniczego Demex Sp. z o.o., oprac. dr Zbigniew Barecki z zespołem, Archiwum WUOZ w Katowicach
• Jaros J., Słownik historyczny kopalń węgla kamiennego na ziemiach polskich, Katowice 1984
• Klemens J., Problemy zagospodarowania zwałów poprzemysłowych górnictwa węgla kamiennego (na przykładzie aglomeracji górnośląskiej), Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej. Architektura, z. 2, Gliwice 1985
• Lamparska-Wieland M., Waga J. M., Znaczenie hałd poeksploatacyjnych w krajobrazie Górnego Śląska, Archiwum Ochrony Środowiska 2003, vol. 29, nr 2