Historia

Swołowo to dobrze zachowana wieś owalnicowa, stanowiąca jeden z najbardziej reprezentatywnych przykładów tego rodzaju miejscowości w Polsce. Struktura wsi ma charakter łanowy, wywodzi się ze średniowiecza i do dziś pozostaje czytelna w układzie rozłogu pól całej miejscowości. Owalnica zorientowana jest na osi wschód–zachód. Nawsie zajmują kościół, staw oraz nieliczne budynki mieszkalne. Po obu stronach owalnicy usytuowane są charakterystyczne, zamknięte, czworoboczne zabudowania dawnych zagród bauerskich. Jednym z takich założeń jest zagroda nr 5, położona we wschodniej części wsi. Została wzniesiona w połowie XIX wieku i – wyjątkowo – należała do zagrodnika Joachima Albrechta, podczas gdy pozostałe zagrody tego typu we wsi były własnością bogatych gospodarzy. Choć obiekt jest nieco mniejszy od typowych gospodarstw bauerskich, posiada taki sam schemat zabudowy, w którym zachowały się historyczne budynki o typowej dla pomorskiej zagrody formie i funkcji. Wszystkie zachowane zabudowania pochodzą z XIX wieku.

Opis

Zagroda zachowała charakterystyczny, zamknięty, czworoboczny układ budynków szkieletowych rozmieszczonych wokół prostokątnego dziedzińca wewnętrznego. Forma zagrody nr 5 w Swołowie, widoczna od strony drogi wiejskiej, pozostała praktycznie niezmieniona. W wyniku ostatniej modernizacji główny wjazd i wejście na dziedziniec wewnętrzny zostały jednak przeniesione z osi budynku bramnego. Obecnie wjazd możliwy jest od strony wschodniej, z drogi wiejskiej, za budynkiem bramnym. Główne wejście na dziedziniec zostało przesunięte z osi założenia, którą pierwotnie wyznaczał przejazd w budynku bramnym. Historycznie z drogi wiejskiej widoczny był budynek mieszkalny. Obecnie przejazd jest zamknięty, ponieważ wewnątrz mieści się siedziba OSP. Zachowano wprawdzie wrota wjazdowe od strony drogi, jednak nie są one obecnie otwarte na przestrzał i prowadzą jedynie do wnętrza budynku. Wylot na podwórze został trwale zamknięty, a budynek powiększono w tym miejscu o prostopadły, przeszklony ryzalit (przybudówkę), nakryty odrębnym dachem dwuspadowym. W zachodniej części budynku mieści się obecnie kawiarnia i sklep z regionalnymi produktami. Przez sklep możliwe jest przejście z drogi wiejskiej na wewnętrzny dziedziniec.

Najbardziej czytelnym przykładem zachowanej konstrukcji oraz ekspozycji oryginalnych fragmentów i walorów przestrzennych wnętrza jest dawna chałupa, usytuowana w głębi podwórza, na wprost budynku bramnego. Po przebudowie zachowały się oryginalne murowane ściany kuchni wraz ze stropem odcinkowym i kominem. Wyeksponowano również oryginalne fragmenty drewnianych belek oraz glinianych wypełnień szkieletu ścian. Budynek jest trzykondygnacyjny, przy czym pod dachem znajdują się dwie kondygnacje użytkowe. W trakcie przebudowy zmieniono historyczny układ pomieszczeń. Pierwotny układ wnętrz najlepiej widoczny jest w przyziemiu, choć również tutaj dokonano zmian związanych z nową funkcją obiektu – układ dostosowano do potrzeb pokoi gościnnych z toaletami. Na piętrze znajduje się szereg pokoi o różnych gabarytach, przeznaczonych na miejsca noclegowe. W chałupie wyeksponowano zabytkowy komin kuchenny oraz oryginalną, pokrytą sadzą ścianę wędzarni, znajdującą się na piętrze domu, nad kuchnią, za kominem.

Po zachodniej stronie podwórza, pomiędzy budynkiem bramnym a chałupą, znajduje się stodoła z przybudówką dostawioną narożem do budynku mieszkalnego. Stodoła została przebudowana i przystosowana do pełnienia funkcji świetlicy wiejskiej, jednak obecnie jest to miejsce wielofunkcyjne. W jej ścianach zewnętrznych wykonano nowe otwory okienne doświetlające wnętrze oraz duże przeszklone drzwi wejściowe. Budynek posiada użytkowe piętro, przystosowane do celów konferencyjnych. Stanowi ono zupełnie nowoczesny element, wyposażony we współczesne podłogi, instalacje i ściany – jak w budynku biurowym. W tej części zagrody dominuje współczesność, połączona z nielicznie zachowanymi elementami historycznymi.

W stodole widoczne są fragmenty zabytkowej konstrukcji szkieletowej oraz wyeksponowane oryginalne żerdzie w odkrytym, oczyszczonym z gliny polu szachulcowym, pełniące funkcję ażurowej przegrody ściennej. Na uwagę zasługuje również zachowanie i wyeksponowanie na zachodniej ścianie wnętrza stodoły historycznych drewnianych wrót, zamykających pierwotnie budynek bramny.

Parterowa wiata (przybudówka), usytuowana przy północnej ścianie stodoły, pierwotnie drewniana, została przekształcona we współczesny przeszklony pawilon mieszczący strefę wypoczynkową z hamakami i fotelami. Szklane ściany od strony podwórza i od północy zapewniają dobre doświetlenie wnętrza i otwierają je widokowo na otoczenie. Pawilon stanowi współczesną aranżację historycznej przestrzeni gospodarczej.

Naprzeciwko stodoły, we wschodniej pierzei podwórza, znajduje się niewielki budynek inwentarski przystawiony do budynku bramnego. Na północ od niego, w kierunku chałupy, zachował się płot szkieletowy wypełniony cegłą, w którym umieszczono wjazd na podwórze. Element ten domyka kompozycyjnie czworobok zabudowań otaczających dziedziniec. Dawny budynek inwentarski pełni obecnie funkcję budynku technicznego. W trakcie prac remontowych obiekt został rozebrany, wymieniono zniszczone elementy konstrukcyjne, a następnie odtworzono go w pierwotnym kształcie. Przemurowano również szkieletowe ogrodzenie podwórza, zachowując jego historyczny charakter.

Na dziedzińcu wewnętrznym zachowano nawierzchnię z kamienia polnego oraz utrzymano oryginalną geometrię placu. Poza obejściem znajdują się dwa niewielkie budynki gospodarcze wysunięte na północ. Jeden z nich, mieszczący niegdyś piec chlebowy, pełni obecnie funkcję sauny. Drugi, dawniej gospodarczy, pełni obecnie zbliżoną funkcję. Podobnie jak budynek sauny, został on rozebrany, a następnie po wymianie substancji odtworzony.

Oprac. Dorota Hryszkiewicz-Kahlau, OT NID w Gdańsku, 14.07.2025 r.

Zabytek dostępny. We wnętrzu znajdują się Zagroda Inicjatyw Twórczych oraz kawiarnia.