Historia

Przed wybuchem I wojny światowej miejscowość Bełda leżała przy wschodniej granicy Prus Wschodnich. W pierwszych miesiącach po wybuchu wojny w okolicach Rajgrodu, toczyły się walki prowadzone przez niemiecki XXV Korpus Rezerwowy. Początek najcięższych starć należy datować na 20 października 1914 roku. W ich wyniku najbardziej ucierpiały wsie Czarna Wieś i Bełda, zaś Rajgród został ostrzelany przez ciężką artylerię pruską. Ostatecznie wojska niemieckie zostały pokonane przez armię rosyjską, ponosząc ogromne straty. Na łamach lokalnego pisma „Rajgrodzkie Echa”, opublikowano wspomnienia i listy ludzi, którzy przeżyli tamte wydarzenia. Jedną z takich osób był nauczyciel rajgrodzki Wincenty Budrewicz, który w liście do żony Czesławy z 31 stycznia 1915 roku napisał: „Nie mogę tylko zrozumieć, kiedy oni wrócili drugi raz do Rajgr. raczej pod Rajgr. to było 7/20 października. Oni następowali od Czarn., Bełdy i Kosił, a nasi czekali ich na Tamie (piechota) i w Rajgr. (artyleria). Rajgr. naszemi armatami otoczony był ze wszech stron. (…) Nasze działa biły Niemca nadzwyczaj skutecznie. Ci, co mieszkają na Skrodzkich, powiadają, że najmniejszą gromadkę była rażona naszemi kulami (…). A i położyli Niemca prawdopodobnie 1500 - 2500; liczba nieustalona dokładnie”. Miejscami pamięci po tych wydarzeniach są zachowane cmentarze wojenne w pobliskich miejscowościach: Bełdzie, Czarnej Wsi, Kosiłach, Tamie.

Opis

Cmentarz wojenny położony jest pośród pól, na skraju lasu, w znacznej odległości od zabudowań wiejskich. Został założony na planie prostokąta, o powierzchni 0,05 ha, otoczony wałem ziemnym. Na terenie cmentarza widoczne są częściowo zatarte nasypy mogił. Ich rozmieszczenie jest regularne, jedna obok drugiej, w układzie rzędowym w kierunku północ – południe. Według dostępnych opracowań można szacować, że w kilkudziesięciu mogiłach pochowano ok. 400 żołnierzy. Wnętrze cmentarza porasta trawa i pojedyncze sosny. Na wale południowym znajduje się współczesny, drewniany krzyż łaciński posadowiony na betonowym cokole z granitową tablicą z inskrypcją: „CMENTARZ Z WOJNY / 1914 – 1918”. Na mogiłach ziemnych ustawione były drewniane krzyże widoczne jeszcze na fotografiach z 2011 roku, obecnie nieistniejące. Cmentarz zachował swoją charakterystyczną formę (kopiec otoczony wałem), dobrze widoczną w terenie. Posiada duże walory krajobrazowe i historyczne.

Obiekt jest dostępny.

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 19.05.2025 r.