To jedyna w tej skali realizacja modernistyczna w Polsce, z geometrycznym układem dróg, zbiornikami wodnymi i charakterystyczną dla tej epoki małą architekturą (pergole, murki, schody, baseny i mosty). W tym czasie przeprowadzono także remont oficyny nadając jej formę szlacheckiego dworku. Obiekt uznany za miejsce symboliczne już w końcu XIX wieku podniesiony został w 1924 roku przez Prezydenta Rzeczypospolitej do rangi pomnika kultury narodowej, a w 1961 roku został wpisany do rejestru zabytków. Całość została odnowiona, nie bez problemów, w latach 2008-2010 i 2014-2024. To ważny punkt na mapie polskiego dziedzictwa kulturowego.

Historia

W 1802 roku przyjechał do Żelazowej Woli, by objąć posadę guwernera dzieci Kacpra i Ludwiki hr. Skarbków, Mikołaj Chopin – Francuz z pochodzenia, uczestnik Insurekcji Kościuszkowskiej. W 1806 roku ożenił się z Justyną Tekla Krzyżanowską i zamieszkali w oficynie rozległego dworu (stała ona na północ od placu przed zachowaną do dziś lewą oficyną). Po narodzinach syna w 1810 roku rodzina Chopinów przeniosła się do Warszawy. Wiadomo jednak o kilku późniejszych pobytach kompozytora w miejscu urodzenia. Przebywał tu prawdopodobnie latem 1823 roku, w Boże Narodzenie 1825 i Nowy Rok 1826. Latem 1830 roku przyjechał tu po raz ostatni. 

Dwór spłonął w burzliwych latach wojen napoleońskich (1812-1814), ale ocalały oficyny. Skarbkowie przenieśli się do prawej z nich, lewą udostępniali gościom. W 1818 roku właścicielem majątku został Fryderyk hr. Skarbek, a w 1825 roku – Michał. Kiedy ten, w 1834 roku, popełnił samobójstwo, majątek przechodził z rąk do rąk. Kolejnymi właścicielami byli: Franciszek Kwiatowski (któremu Michał Skarbek przekazał dobra w testamencie), Józef Wiśniewski (do 1842 r.), Henryk Peszl, a od 1856 roku Paweł Jaworski. W latach 1859–1878 majątek posiadał Adam Towiański (syna filozofa Andrzeja). Ten miał w planach odnowienie oficyny i zorganizowanie w niej miejsca pamięci muzycznego geniusza. W latach 1870–1871 powstał także, krytykowany później, „manierystyczny” ogród „pełen krętych dróg i ścieżek […] na trawnikach porozrzucane okrągłe lub owalne klomby z drzew jednego gatunku…”. Autorstwo kompozycji przypisywano Belgowi, Kamilowi Jamme. Kształt parku z tamtej epoki ukazuje litografia wykonana w 1898 roku według rysunku Napoleona Ordy.

W 1879 roku posiadłość trafiła w ręce Aleksandra Pawłowskiego. Jesienią 1891 roku Żelazową Wolę odwiedził rosyjski kompozytor i pianista Milij Bałakiriew, który zaapelował o podjęcia dyskusji o dalszych losach tego symbolicznego miejsca. Sprawą zaczęły interesować się warszawskie środowiska intelektualne. W dniu 15 listopada 1892 roku Warszawskie Towarzystwo Muzyczne złożyło do gubernatora warszawskiego wniosek o zgodę na budowę obelisku w Żelazowej Woli (uważamy to dziś za początek formalizacji opieki nad miejscem). Pomnik w formie obelisku z medalionem, pierwszy na ziemiach polskich, odsłonięto w 1894 roku. Relacje z uroczystości zamieściła prasa. 

Do myśli upamiętnienia artysty wrócono w dwudziestoleciu miedzywojennym. Kilkanaście dni po uroczystym odsłonięciu pomnika Fryderyka Chopina w Łazienkach Królewskich, Adam Breza, publicysta i krytyk, napisał na łamach dziennika „Warszawianka”: „Tymczasem stan obecny Żelazowej Woli, domku, mieszkania i wszystkiego, jest wprost rozpaczliwy”. Zwróci też uwagę na roślinność wokół domu - dwanaście kasztanów liczących około 30 lat. W 1928 roku – z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Domu Chopina powołano komitet zakupu posiadłości. W następnym roku stała się ona własnością Towarzystwo Muzycznego w Warszawie. W 1930 roku rozpoczęto renowację i przebudowę oficyny z zamiarem utworzenia muzeum. W dyskusjach przewijała się idea stworzenia „panteonu chopinowskiego” – nie tylko ochrony domu, ale założenia wokół ogrodu pamięci. 

Realizację pomysłu złożono na barki kierownika Zakładu Architektury Krajobrazu i Parkoznawstwa Wydziału Ogrodniczego Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Franciszka Krzywdy-Polkowskiego (1881-1949). „Zadaniem moim podjętym przeze mnie bezinteresownie, […] było obmyślić i stworzyć całokształt parkowy łącznie z projektami budynków zespolonych z duchem miejsca, a z krajobrazem okolicznym związanych”. Profesor pierwsze prace, polegające na pomiarach i zbadaniu aktualnego stanu, przeprowadził jesienią 1931 roku. 

Na obszarze 7 ha założono ogród, gdzie roślinność łączono z elementami architektonicznymi. Centrum kompozycji stanowi dworek (dawna oficyna). „Park w Żelazowej Woli”, wytwór lat 30. XX wieku, założono na terenie dawnego, zniszczonego i zapuszczonego ogrodu przy oficynie. Do rozpoczęcia tych prac, poprawne jest mówienie o ogrodzie dworskim czy obejściu przy domu narodzin Chopina.

Nowoczesny charakter kompozycji zdradza sposób poprowadzenia alejek, wykorzystania wody, rozmieszczenia placyków i małej architektury. Intencją twórcy było podkreślenie międzynarodowego charakteru muzyki kompozytora, dlatego nadał kompozycji formę modernistyczną. Zaprojektował park o charakterze krajobrazowym, ale z subtelnymi akcentami ogrodu romantycznego, które miały podkreślać kameralność i nastrojowość miejsca. Park zakomponowano, tak by łączył zabytkową oficynę z przyrodą – stąd klomby, polany i grupy drzew. Krzywda-Polkowski projektował układ roślin i przestrzeni, tak aby uzyskać żywą ramę dla koncertów plenerowych. Zastosowanie urozmaiconego gatunkowo i odmianowo materiału roślinnego, nadało parkowi cechy ogrodu botanicznego. 

Podczas II wojny światowej wnętrze oficyny wraz z eksponatami uległo zniszczeniu. W dworku stacjonowali żołnierze niemieccy, a pod koniec wojny ulokowano w nim szpital. Po 1945 roku powstał Tymczasowy Komitet Opieki nad Domem Chopina w Żelazowej Woli. Ruszyły prace nad renowacją budynku i ogrodu. Od 1950 roku, przez dwa lata, dom Chopina pozostawał pod zarządem Muzeum Narodowego. Od 1953 roku opiekę sprawowało Towarzystwo im. Fryderyka Chopina. 1 sierpnia 2005 roku funkcję tę przejął Narodowy Instytut Fryderyka Chopina. Dokumentację zespołu sporządziło w 1972 roku Białostockie Okręgowe Przedsiębiorstwo Miernicze; w 1975 roku dopełniła ją dokumentacja historyczna Włodzimierza Senety. 

Dwór i park przeszedł gruntowną rewaloryzację w latach 2008-2010 w związku z obchodami dwusetnej rocznicy urodzin Fryderyka Chopina. W przestrzeń parku wkomponowano nową architekturę (budynki: recepcyjny i wystaw czasowych oraz kawiarni i kina). W szklanych elewacjach odbija się roślinność. Niestety, już w 2013 roku trzeba było sformułować program naprawczy. Uświadomiono sobie bowiem poważne zagrożenia jakie powstały dla cennego starodrzewu, stanowiącego trzon modernistycznej kompozycji ogrodowej. Wspomniana rewitalizacja została przeprowadzona bez wystarczającego poszanowania zabytkowej zieleni. Błędem okazało się nałożenie na ponad połowę powierzchni parku (ok. 4 ha), nieprzepuszczalnej warstwy gliny i mułów rzecznych, co spowodowało drastyczne pogorszenie warunków glebowo-powietrznych dla roślinności. Dodatkowo, stosowanie blachy aluminiowej na głębokości 30 cm, przy wyznaczaniu rabat bylinowych, spowodowało uszkodzenie systemu korzeniowego drzew znajdujących się w obrębie prowadzonych prac ziemnych. W ciągu dwóch lat od zakończenia prac, z około 460 istniejących starych drzew obumarło około 100 egzemplarzy, a połowa z ogólnej liczby była zagrożona. Zarządca obiektu – Narodowy Instytut Fryderyka Chopina – powołał w celu “zapewnienia najlepszej możliwie opieki nad zabytkową substancją dendrologiczną parku”, Zespół ds. pielęgnacji i zarządzania obiektu. Nowy program obejmował trzy elementy: zdjęcie szkodliwej warstwy, wykonanie studzienek napowietrzających, wypełnionych kruszywem keramzytowym oraz zaprojektowanie, wykonanie i wdrożenie do prac prototypu urządzenia napowietrzającego glebę wokół drzew. Wskutek wprowadzenia Programu ratunkowo-naprawczego, uratowano znaczną część drzew, które w połączeniu z układem dróg, nadal stanowią trzon modernistycznej kompozycji ogrodowej, zachowując jej integralność i autentyczność. Wartości te są wzmacniane poprzez nowe nasadzenia zastępcze, stosowane zgodnie z zasadą konserwatorską: ten sam gatunek w to samo miejsce. W latach 2014–2024 miała miejsce wszechstronna pielęgnacja drzewostanu. W latach 2015-2025 przeprowadzono kolejną fazę prac porządkowych, obejmującą m.in. renowację muru ogrodzeniowego i rozbudową systemu nawodnienia, niezbędnego ze względu na występowanie coraz częściej długich okresów suszy. Dotyczyło to szczególnie Wyspy-Kępy. 

W 2025 roku Dom Urodzenia Fryderyka Chopina i Park w Żelazowej Woli w konkursie Generalnego Konserwatora zabytków „Zabytek Zadbany” otrzymał nagrodę w kategorii „Utrwalenia wartości zabytkowej obiektu”. Park w Żelazowej Woli, wraz z oficyną (dworkiem) i terenem nad rzeką Utratą, stanowi ważny element dziedzictwa narodowego i jest cenny dla miłośników historii, muzyki i przyrody.

Opis

Park w Żelazowej Woli, projektowany w latach 1932–1939 przez Franciszka Krzywdę-Polkowskiego przy współpracy Aliny Scholtz, jest założeniem krajobrazowym o wyraźnie symbolicznej i muzealnej funkcji. Ma układ parku krajobrazowego, charakteryzującego się swobodnymi, naturalnymi formami, kadrowaniem widoków oraz podkreślaniem malowniczości. Łączy tradycję polskiego pejzażu z nowoczesną koncepcją parku-pomnika, stanowiąc dzieło ogrodowe o unikatowej wartości artystycznej i symbolicznej. 

Publicysta „Expressu Porannego”, pisał o parku: „Skomponowany przez p. Polkowskiego w stylu nowoczesnych parków włoskich (pergole, pokryte pnączami roślin mostki betonowe przerzucone nad wodą, rabaty przepięknie barwiących się kwiatów, rozparte na wielkich jasnych przestrzeniach, kamienne ścieżki, sztuczne skały pokryte kwiatami), pomyślany został jako kwietny pomnik dla wielkiego muzyka. […] Żelazowa Wola powinna odegrać rolę polskiego Salzburga, gdzie z całego świata zjeżdżaliby się turyści na festiwale muzyczne”. Nie brakował krytyków. Malarz Józef Czajkowski pisał: „To już nie była Żelazowa Wola. Co na tym miejscu powstało, to ogród pełen kokieterii przy deptaku w Ciechocinku; nie — gorzej. To wystawa, pokaz i żywy katalog urządzeń ogrodowych, pokaz materiałów, pokaz pergol, schodków, bramek, altan, ławek, basenów, mostków, najrozmaitszego gatunku płyt chodnikowych, kamyczków, kamieni, sposobów ich układania i stosowania, a obok wystawa ogrodnicza i pokaz krzewów wszelkich możliwych gatunków, kwiatów, bylin, pnączy itd. itd.”. Jarosław Iwaszkiewicz był odmiennego zdania: „Przyznaję, że charakter parku jest nieoczekiwany; lecz czy nie jest to wina naszej zbanalizowanej wyobraźni, że żąda ona wierzb płaczących i brzóz jako koniecznych atrybutów romantyzmu polskiego dworku? Pomimo że nie jest to ani ogród szlacheckiego dworku, ani też romantyczny park, jest w nim dużo z muzyki Chopina”. 

Układ kompozycyjny podporządkowano centralnemu punktowi, jakim jest dom narodzin Fryderyka Chopina. To wokół niego skoncentrowano główne osie widokowe i wnętrza krajobrazowe, które tworzą żywą ramę zabytkowej oficyny. Do domu prowadzi od wschodu prostolinijna aleja dojazdowa, wprowadzająca w klimat rzekomego dworu i nadająca całości uroczysty charakter. Oś kończy się na fasadzie budynku, tworząc najważniejszą kompozycyjną linię w całym założeniu. Na dziedziniec zwiedzający może być zaskoczony kontrastem pomiędzy regularnością wjazdu a malowniczością krajobrazowych wnętrz, otwierających się po bokach i za domem.

Najbliższe otoczenie budynku stanowią kwietniki i klomby, wypełnione roślinami ozdobnymi. Dalej rozciągają się polany – otwarte przestrzenie o różnym kształcie, otoczone swobodnie grupowanymi drzewami. Polany pełnią rolę naturalnych „salonów ogrodowych”, w których planowano organizację plenerowych koncertów. To one wprowadzają poczucie przestronności i lekkości, jednocześnie kontrastując z gęstwiną drzew i krzewów wzdłuż ścieżek. Istotne było także to, że materiał roślinny parku w Żelazowej Woli dobrany został kolorami. Ciemne solitery na jasnym tle, jasne ulistwienie drzewa na tle iglaków były często powtarzającym się efektem.

W sposób charakterystyczny dla ogrodów krajobrazowych, ścieżki nie prowadząc wprost do celu, lecz wiją się, oferując zmienne perspektywy i stopniowo odsłaniające się widoki. Wzdłuż nich ustawiono ławki i elementy małej architektury, służące odpoczynkowi i kontemplacji. Niektóre z alejek wiodą ku brzegom Utraty, która odgrywa rolę naturalnej granicy kompozycji. Brzegi rzeki obsadzono wierzbami płaczącymi, których sylwetki, odbijające się w wodzie, nadawały przestrzeni - utożsamiany z muzyką Chopina - melancholijny nastrój.

Kolekcja roślinna Parku w Żelazowej Woli kształtowała się przez niespełna sto lat. Ogród jako dzieło tworzone z żywego materiału ciągle podlega rozwojowi, wzbogaca się i traci niektóre swoje elementy. Wszystkie one otoczone są należytą opieką, zaś utracone, jeśli ich wartość była znacząca, są zastępowane. Park szczyci się bogatą kolekcją lilaków, drzew iglastych i liściastych oraz okazami niespotykanymi w środkowej Polsce zarówno pod względem ich wielkości, jak i unikalności odmianowej. Tu spotkać można okazy korkowca amurskiego, pterokarii jesionolistnej, grójecznika japońskiego, magnolii japońskiej czy metasekwoi chińskiej. Ozdobą trawników są tulipanowce amerykańskie oraz olbrzymie świerki pospolite. Zachwycają okazałe kasztanowce, które przez lata były symbolem Żelazowej Woli. Zobaczymy nawet gruszki na wierzbie, czyli gruszę wierzbolistną. Roślinność parku zaplanowano jako sekwencję sezonowych efektów. Wiosną nastrój tworzyły kwitnące magnolie, lilaki i bzy; latem park ożywiały barwne róże, jaśminowce i hortensje; jesienią główną rolę odgrywały złociste liście klonów i lip, czerwieniące się dęby i topole. Zimą krajobraz nabierał innego charakteru – kontrasty sylwet drzew liściastych o nagich konarach i ciemna zieleń iglaków dawały obraz surowy, ale pełen wyrazu. Dobór gatunków był przemyślany: miał tworzyć rytm nastrojów, odpowiadających muzyce Chopina, i pozwalał każdej porze roku wprowadzić odmienną aurę. Całość założenia to około siedmiu hektarów, co pozwalało na połączenie kameralnej skali z bogactwem wnętrz i różnorodnością widoków. Park nie miał charakteru monumentalnego, lecz intymnego i kontemplacyjnego. Był przestrzenią pamięci i przeżycia, w której architektura krajobrazu stała się narzędziem budowania nastroju. 

Obecnie, dzięki intensywnej pielęgnacji, roślinność parku jest w dobrej kondycji. Bieżąca pielęgnacja prowadzona jest dziś dwutorowo, tj. przez 5-osobową grupę w trybie permanentnym (m.in. pielenie, rozsady, uzupełnianie ubytków, nawadnianie) oraz w trybie cyklicznym – przez specjalistyczne firmy.

Obiekt dostępny w godzinach pracy Muzeum Fryderyka Chopina, szczegóły na stronie https://muzeum.nifc.pl/pl/muzeum/wizyta-informacje-miejsce/2_the-birthplace-of-fryderyk-chopin-and-park-in-zelazowa-wola/

Oprac. Roman Marcinek, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30.08.2025 r.