Historia

Nazwa wsi Żeliszew pojawia się po raz pierwszy w dokumencie z 1476 roku. Pierwsza wzmianka o kościele w Żeliszewie pochodzi z 1540 roku, kiedy to biskup poznański nadał mu prawo do odpustów. W 1603 roku we wsi istniał kościół drewniany, we wnętrzu którego znajdowały się trzy murowane ołtarze. Najprawdopodobniej został on zniszczony podczas potopu szwedzkiego. Parafia pw. Świętej Trójcy utworzona została w 1769 roku dzięki staraniom i z fundacji dziedzica dóbr Żeliszew Marcjana (Martyniana) Grzybowskiego, podkomorzego liwskiego. Wiosną 1770 roku rozpoczęto budowę nowej świątyni, którą zaczęto użytkować już w grudniu tego samego roku. Pierwszym proboszczem parafii, który prowadził budowę był ks. Gaspar Jan Glinka. Przez następne lata prowadzone były dalsze prace wykończeniowe oraz wyposażanie świątyni. Uroczysta konsekracja miała miejsce 19 października 1777 roku. Świątynia była restaurowana przed 1845 rokiem po zniszczeniach z okresu powstania listopadowego oraz w latach 1890-1897, kiedy to pobudowano również drewnianą dzwonnicę. Kościół został gruntownie przebudowany na początku XX wieku, nadano mu wówczas wyraźną formę neogotycką. Remont objął również wystrój wewnętrzny – malowidła ścian wykonane zostały w latach 1907-1910. Kolejny remont miał miejsce w 1950 roku.

Opis

Zespół kościelny usytuowany jest w południowej części wsi, po zachodniej stronie drogi prowadzącej do Kotunia. Otoczony jest niskim kamiennym murem. Dzwonnica usytuowana jest na przykościelnym cmentarzu, na północny-zachód od kościoła. Budynek świątyni jest wzniesiony w konstrukcji zrębowej, górna część wieży zbudowana w konstrukcji słupowo – ramowej, całość ścian została ozdobnie oszalowany pionowymi i poziomymi deskami, wzmocniona lisicami. Stropy są drewniane, belkowe z podsiębitką. Więźba dachowa jest krokwiowo-stolcowa, wzmocniona jętkami i mieczami. Budynek jest orientowany, korpus nawowy wzniesiony na planie prostokąta. Do boków prezbiterium, które jest węższe od nawy i zamknięte prostą ścianą, w układzie symetrycznym przylegają dwie kaplice, za nimi zaś dwie zakrystie.

Kościół jest trójnawowy, w układzie bazylikowym (nawa główna jest wyższa od naw bocznych, a jej okna usytuowane są ponad dachami naw bocznych). Główne wejście do kościoła prowadzi przez kruchtę usytuowaną od zachodu. Nad kruchtą wznosi się, częściowo wtopiona w fasadę kościoła, czworokątna wieża, zwieńczona krzyżem (podobnie jak wieżyczka na sygnaturkę). Wysoka bryła nawy głównej nakryta jest dwuspadowym dachem (od wschodu trójspadowym), nawy boczne i zakrystie dwupołaciowymi, wieżyczka na sygnaturkę usytuowana w centralnej części kalenicy nawy głównej oraz wieża zwieńczone są strzelistymi hełmami w kształcie ostrosłupa. Wszystkie dachy pokryte są blachą. Okapy dachu kościoła i hełmu wieży wspierają się na ozdobnie profilowanych kroksztynach.

Trójnawowy układ kościoła wydzielony został podczas ostatnie dużej przebudowy przez trzy pary żeliwnych, wysmukłych słupów. Wnętrze pokryte jest iluzjonistycznymi malowidłami o bogatej ornamentyce wykonanej farbami olejnymi i pastelowymi oraz sztukateriami. Płaski strop wypełniony został kasetonami z rozetami. Wyposażenie wewnętrzne jest bogate i pochodzi z okresu budowy świątyni oraz z początku XX wieku (momentu jego przebudowy).  Najcenniejszymi elementami są: dwa rokokowe ołtarze (około 1770 rok) w bocznych kaplicach (w lewej - rzeźba przedstawiająca Chrystusa Ukrzyżowanego, w prawej - obraz "NMP Niepokalanie Poczęta"), również rokokowa chrzcielnica w kształcie kielicha z 2. połowy XVIII wieku oraz prospekt organowy z 1776 roku. Ołtarz główny, ambona i stalle pochodzą z początku XX wieku. Kamienny mur otaczający teren przykościelnego cmentarza nakryty cementowym, jednospadowym pulpitem.

Obiekt dostępny podczas mszy oraz po uprzednim umówieniu się z proboszczem parafii w Żeliszewie Podkościelnym.

oprac. Jerzy Szałygin, OT NID w Warszawie, 08-12-2017 r.