Historia

W XVI wieku obok kościoła oo. Franciszkanów stanął (w latach 1535–1560) renesansowy pałac miejski hetmana Jana Amora Tarnowskiego (1488–1561); z tej fazy zachowała się m.in. attyka o charakterze obronnym. W kolejnych stuleciach przechodził w ręce najznakomitszych rodów i był wielokrotnie przekształcany. Po śmierci Tarnowskiego gmach przejęli Ostrogscy, a następnie Zamoyscy. Pałac był przebudowywany, lecz część murów najstarszej fazy przetrwała w obrębie zespołu. Od 1655 roku do połowy XIX wieku gmachem władali Wielopolscy. Z ich czasów, prócz utrwalonej nazwy, pozostały m.in. reprezentacyjna sień, tunelowa klatka schodowa, sklepienia i kamienne portale w parterze. Pierwszym z nich był Jan Wielopolski (1605–1668), a po nim kolejny Jan (1630-1688). W XVII wieku dokonano istotnej przebudowy w duchu wczesnobarokowym. W 1850 roku, podczas wielkiego pożaru Krakowa, pałac spłonął i przez kilka kolejnych lat niszczał. W 1854 roku kupił go na licytacji chirurg Wojciech Kowalski; po remoncie budynek utrzymywano z najmu (m.in. zakładom fotograficznym). W budynku działała elegancka kawiarnia Ferdynanda Wintera, a pałac pełnił rolę miejskiego salonu (bale, wieczory muzyczne, odczyty). Tu urządzono pokazy pierwszej w Krakowie lampy elektrycznej.

26 września 1864 roku gmina Kraków odkupiła gmach na siedzibę władz miasta (rada, prezydent, magistrat) i w latach 1865–1868 przeprowadziła przebudowę i aranżację nowych wnętrz. Prace budowlane prowadził Paweł Barański, a wnętrza i ich wyposażenie projektował Filip Pokutyński. Dawną salę balową przekształcono w Salę Posiedzeń/Sale Obrad. Kolejna rozbudowa magistratu (projektu Jana Rzymkowskiego) miała miejsce w latach 1906–1913. Powstały kolejne skrzydła gmachu, w tym reprezentacyjny dwukondygnacyjny hall z pseudokopułą i dekoracją w duchu fin de siècle. W 1926 roku pożar zniszczył wyposażenie Sali Obrad. W latach 1926-1928 odbudowano ją według projektu Urzędu Budownictwa Miejskiego. Autorstwo dekoracji malarskiej w stylu zmodernizowanego klasycyzmu wiąże się z osobą Jana Bukowskiego. Ważnym elementem stał się fryz podstropowy z portretami prezydentów Krakowa i łacińskimi nazwami cnót obywatelskich. Od stu lat znany dziś układ reprezentacyjny gmachu nie uległ większym zmianom. Pałac wpisano do rejestru zabytków 13 marca 1931 roku. Po zajęciu Krakowa przez Niemców (6 września 1939 roku) początkowo utrzymano pozory ciągłości zarządu miejskiego, jednak po aresztowaniu (20 września 1939 roku) prezydenta Stanisława Klimeckiego (1883–1942) realna władza przeszła w ręce niemieckiej administracji. Od 23 września 1939 roku zwierzchnictwo nad miastem objął Ernst Zörner (1895–1945), a następnie – w ramach okupacyjnych reorganizacji – urząd starosty miejskiego (Stadthauptmann) i jego następcy: Karl Schmid, Rudolf Pavlu, Josef Kramer. Zachowana dokumentacja urzędu starosty miejskiego pokazuje zakres spraw prowadzonych przez podległy mu aparat, w tym np. materiały odnoszące się do wysiedlania Żydów (1940–1941), czyli tej biurokratycznej strony terroru, bez której system represji nie działałby tak sprawnie.

Po 1945 roku Pałac Wielopolskich pozostał siedzibą władz miejskich, co wymuszało stałe prace typowe dla intensywnie użytkowanego gmachu publicznego. W realiach powojennych modernizacje często podporządkowywano funkcji – kosztem historycznego wyposażenia. W latach 60. XX wieku znaczną część zabytkowych mebli usunięto z reprezentacyjnych wnętrz i zdeponowano w piwnicach, zastępując je sprzętami „użytkowymi”. W latach 70. XX wieku, równolegle do robót interwencyjnych w obrębie zespołu budynków magistrackich, prowadzono badania archeologiczne. W 1993 roku obiekt przeszedł gruntowną renowację. W kolejnych dekadach ciężar prac przesuwał się coraz wyraźniej ku konserwacji. Na początku XXI wieku podjęto decyzję o przywracaniu historycznego umeblowania i jego systematycznej renowacji. Prace obejmowały m.in. gabinety Prezydenta i Przewodniczącego Rady oraz Salę Obrad wraz z foyer. Równolegle prowadzono prace stricte konserwatorsko-budowlane przy elewacjach i kamieniarce. W 2018 roku prowadzono remont elewacji od strony pl. Wszystkich Świętych oraz elementów kamiennych (m.in. portali i kolumny).

Opis

Zespół zabudowań pomiędzy pl. Wszystkich Świętych a ul. Poselską stanowi strukturę nawarstwioną i wielokrotnie przekształcaną: od renesansowej genezy, przez interwencje wczesnobarokowe, po XIX-wieczną restaurację i XX-wieczne rozbudowy związane z funkcjonowaniem urzędu. Charakter obiektu pozostaje dwoisty — w równym stopniu rezydencjonalny, jak i instytucjonalny — a dekoracja oraz symbolika w kluczowych punktach architektonicznych służą budowaniu powagi władzy miejskiej i podkreślają ciągłość tradycji samorządowej. Czytelność historycznej substancji zachowała się szczególnie w partiach parteru, gdzie widoczne są kamienne portale i sklepienia oraz w strefach reprezentacyjnych, zwłaszcza w hallu i Sali Obrad. Cennym reliktem z lat 1535–1560 pozostaje renesansowa attyka o charakterze obronnym. Z kolei reprezentacyjna sień, tunelowa klatka schodowa, sklepienia oraz portale parteru wiążą się z przekształceniami nowożytnymi, utrwalonymi w okresie władania Wielopolskich. Nowe wejście do gmachu od strony pl. Wszystkich Świętych ukształtowano w toku adaptacji pałacu na potrzeby magistratu po zakupie przez gminę (od 1864 roku). Otrzymało kamienny, wyraźnie zaakcentowany portal, którego sens nie jest czysto dekoracyjny: flankujące wejście rzeźby personifikują tradycyjne cnoty mieszczańskie — Pracę (Labor) i Godność (Dignitas) — a więc wartości, na których miasto chciało oprzeć wizerunek urzędu jako instytucji służebnej, ale stabilnej i poważnej. Projekt przypisuje się Władysławowi Łuszczkiewiczowi, zaś wykonanie Edwardowi Stehlikowi.

Od strony ul. Poselskiej istotną rolę pełnią dekoracje heraldyczne, w tym fryz z herbami miast polskich, które wpisują gmach w tradycję wspólnoty miejskiej i państwowej. Oś kompozycyjną i symboliczną stanowi Sala Obrad, zachowująca ciągłość funkcji oraz logikę reprezentacyjnego urządzenia — z podestem prezydialnym, rozwiązaniami komunikacji i trwałym układem miejsc. Wraz ze strefą prezydencką i dwukondygnacyjnym hallem tworzy ona spójny „teatr władzy publicznej”, projektowany z myślą o trwałości instytucji i jej ceremonialnej oprawie. W tym kontekście szczególną wartość artystyczną i znaczeniową mają skrzydła magistratu z lat 1906–1913 oraz reprezentacyjny hall z pseudokopułą, stanowiące integralny element programu reprezentacji urzędu. Ważne jest, aby układ i stan użytkowy Sali Obrad traktować jako część zabytku i chronić go w logice utrzymaniowej, a nie wyłącznie „muzealnej”. Podobnie fryz z herbami miast polskich na oficynie należy postrzegać jako rodzaj „wyposażenia” zewnętrznego — dekorację elewacji z początku XX wieku, współtworzącą ideowy przekaz gmachu. Wyposażenie stałe obejmuje przede wszystkim dekoracje malarskie i program ikonograficzny. Kluczowym elementem wystroju Sali Obrad jest podstropowy fryz z portretami prezydentów Krakowa oraz łacińskimi nazwami cnót obywatelskich, związany z odbudową i aranżacją po pożarze z 1926 roku. W strefie hallu, w sąsiedztwie gabinetu prezydenta, kontynuowana jest tradycja eksponowania portretów prezydentów Krakowa, co należy rozumieć jako świadomie budowany program reprezentacyjny, a nie dekorację przypadkową.

Wyposażenie ruchome — meble, tekstylia i insygnia — ma charakter zarówno użytkowy, jak i symboliczny, np. niepozorny stolik w gabinecie prezydenckim, na którego blacie podpisano akt przekazania władzy z rąk austriackich w polskie (31 października 1918 roku). Półkoliste stoły radnych, amfiteatralny układ miejsc w trzech sektorach oraz powiązane z nim rozwiązania organizacji sali współtworzą znaczenie wnętrza, będąc elementem jego „ustroju” instytucjonalnego. Na szczególną uwagę zasługują szufladki w stołach, a także zachowane na dnach części z nich rysunki węglem sporządzone przez prof. Wiktora Zina (1925-2007), stanowiące unikatowy „dokument użytkowania” i wymagające ochrony jako zabytkowego detalu. W gabinecie Przewodniczącego Rady istotnym elementem jest dębowy fotel z herbem miasta, wskazywany jako jeden z najstarszych mebli magistratu i wiązany z najwcześniejszym wyposażeniem sali. Dopełnieniem reprezentacyjnego charakteru są tekstylia, w tym kilim „Herbowy” (projekt B. Treter) umieszczony za fotelem przewodniczącego, kojarzony z okresem międzywojennym, a także chorągwie miejskie wykorzystywane współcześnie jako insygnia samorządowe. W strefie reprezentacyjnej szczególną rangę ma galeria portretów prezydentów Krakowa oraz inne obrazy o wartości artystycznej i historycznej, wymagające stabilnych warunków ekspozycji oraz stałej kontroli konserwatorskiej.

Oprac. Roman Marcinek, NID, listopad 2025