Historia

Mnich co najmniej od 2 połowy XIV wieku do połowy XV wieku należał do przedstawicieli rodu Wężyków. Kolejnymi właścicielami miejscowości byli przedstawiciele rodziny Kucieńskich herbu Ogończyk, następnie Krosnowskich, w kręgu których należy poszukiwać budowniczego drewnianego dworu na kopcu. Już w 1776 roku wieś należała do Franciszki z Zawadzkich Stępowskiej (wdowy) oraz jej trzech synów: Franciszka, stolnika gąbińskiego oraz Feliksa, podwojewodziego łęczyckiego i Tomasza, podsędka gostynińskiego. Natomiast w 1783 roku jedynym wymienionym właścicielem był Franciszek Stępowski, ostatni podsędek gostyniński (A. Nierychlewska, 2013, s. 257-259). Następnie w 1804 roku Mnich od Stępowskich zakupił Grzegorz Grotowski herbu Rawicz, poseł na Sejm Czteroletni, a od 1812 roku sędzia apelacyjny Królestwa Polskiego. Pierwszą żoną Grzegorza była Józefa Walicka, wojewodzianka rawska, drugą zaś Emilianna Zabłocka, z którą miał dwoje dzieci: Władysława i Konstancję. Grzegorz Grotowski z rodziną zamieszkiwali na stałe w Warszawie a Mnich dzierżawili. Konstancja w 1825 roku wyszła za mąż za hrabiego Antoniego Colonna-Walewskiego, syna Marii Walewskiej. W 1828 roku, po śmierci Grzegorza, Mnich odziedziczył jego syn Władysław. Zadłużony majątek został zajęty przez komornika i wystawiony na licytację publiczną. Ponieważ nie było ofert kupna, w 1830 roku majątek przejął, jako wierzyciel Antoni Walewski, który wcześniej wykupił długi teścia. Konstancja i Antoni mieli cztery córki: Mariannę Konstancję, Mariannę, Emiliannę i Celinę, z których dwie ostatnie przyszły na świat w Mnichu w 1830 i 1833 roku. W tym samym roku Antoni Walewski zmarł, a Konstancja Walewska ponownie wyszła za mąż za Jana Macieja Walentego de Leszko Żwana. Konstancja oraz jej córki Marianna i Emilianna zmarły w 1846 roku. Wcześniej zmarł drugi mąż Konstancji oraz ich syn. Zmarły też Marianna Konstancja oraz Celina. Mnich odziedziczył brat Konstancji - Władysław Antoni Bonifacy Grotowski. Władysław z żoną Matyldą Zabłocką miał dwóch synów: Stanisława Grzegorza i Zdzisława Cypriana oraz dwie córki – Helenę i Marię. Władysław zmarł w 1900 roku. Ostatnim przedstawicielem rodziny Grotowskich dziedziczących na Mnichu był jego syn Stanisław Grotowski, który zmarł bezdzietnie w 1936 roku, a Mnich zapisał ciotecznej siostrze Helenie Abramowicz. Wcześniej od 1935 roku Mnich dzierżawił mąż Heleny - Tadeusz Abramowicz. W 1937 roku członkowie rodziny Grotowskich złożyli wniosek o unieważnienia testamentu Stanisława, o zadłużone dobra upomniało się również Towarzystwo Kredytowe Ziemskie. Do publicznej licytacji nie doszło, gdyż dług został spłacony. Po wybuchu II wojny światowej dobra Mnich zarekwirowali w 1940 roku Niemcy, a po II wojnie został on przejęty na rzecz Skarbu Państwa (M. Gmiter, 2020, s. 16-22; H. Lesiak, 2007, s. 331-334; T. Skuza, M. Glinda, 2008, s. 76-77).

Opis

Dwór murowany z cegły, podpiwniczony, wzniesiony na planie prostokąta o orientacji północ–południe, z bocznymi oraz położonymi na osi budynku ryzalitami, dobudówkami i gankiem w szczycie. Ściany otynkowane, gładkie, na narożach boniowania. Wzniesiony został w 1 poł. XIX wieku w stylu klasycystycznym. Nie zachowały się informacje o autorze projektu i budowniczym obiektu. Układ pomieszczeń dwutraktowy o zmiennej szerokości traktów. Wnętrza mocno przekształcone w czasach użytkowania budynku przez szkołę podstawową. Oryginalne wyposażenie nie zachowało się. Stropy o konstrukcji drewnianej, dachy dwuspadowe, nad ryzalitami czterospadowe, nad gankiem dwuspadowy. Posadzki z desek, klepek i wylewek betonowych.

Teren ogrodzony, prywatny, niedostępny dla zwiedzających.

Oprac. Anna Nierychlewska, OT NID w Łodzi, 14.10.2025 r.