Historia

Pierwsza znana wzmianka o wsi Harmęże położonej w księstwie oświęcimskim w pobliżu Oświęcimia pochodzi z 3. ćw. XIV w. Do połowy XVI w. miejscowość była własnością Charmęskich. W 1457 roku księstwo oświęcimskie przeszło we władanie króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka. W 2. poł. XVI w. Harmęże krótko posiadał Seweryn Boner, po nim przejęli wieś Porębscy, którzy dzierżyli ją do połowy XVII w. W 1. poł. XIX w. miejscowość była własnością Jana Bobrowskiego, a w połowie tego stulecia przeszły w ręce Zwillingów. Miejscowy dwór wzniesiony został zapewne ok. poł. XIX w. przez Karola Zwillinga. Jego spadkobiercy byli właścicielami rezydencji do września 1939 roku. Prawdopodobnie w okresie międzywojennym obiekt był przebudowywany. W kwietniu 1941 r. Niemcy wysiedlili mieszkańców Harmęży, a na terenie wsi utworzyli podobóz KL Auschwitz-Harmense, który był częścią obozu koncentracyjnego Auschwitz III-Monowitz (Monowice). Na terenie podobozu więźniowie zajmowali się hodowlą drobiu (głównie kur), a także utrzymaniem okolicznych stawów rybnych. W dworze Zwillingów od kwietnia 1941 r. zamieszkiwało 70 więźniów-robotników, a później od czerwca 1942 do 18 stycznia 1945 roku 50 więźniarek. W latach 1943-1944 dwór został zmodernizowany, m.in. do budynku doprowadzono wodę i założono kanalizację. W styczniu 1945 r. wycofujący się przed wojskami sowieckimi Niemcy podpalili budynek, który częściowo został zniszczony. W latach 1947-1950 z inicjatywy mieszkańców wsi dwór odbudowano na potrzeby miejscowej szkoły podstawowej, która znajduje się tutaj do dzisiaj. W czasie odbudowy zachowano pierwotną bryłę i zewnętrzne mury obiektu, a wnętrza przystosowano do pełnienia nowej funkcji. Znacznie powiększone zostały otwory okienne budynku. W 2003 r. Szkoła Podstawowa im. św. Maksymiliana Marii Kolbego została połączona z miejscowym Przedszkolem Samorządowym.

Opis

Dwór murowany z cegły, potynkowany, piętrowy, o prostopadłościennej bryle, na planie wydłużonego prostokąta, szerokofrontowy, symetryczny, nakryty niskimi dachami wielopołaciowymi. Parzyste osie skrajne w siedmioosiowej fasadzie obiektu ujęte są przyściennymi kolumnami w wielkim porządku, dźwigającymi belkowania zwieńczone podwójnymi ściankami attykowymi z półkolistymi prześwitami. Ściana pomiędzy wewnętrznymi kolumnami zwieńczona jest blankowaniem. Główne wejście w osi centralnej obiektu ujęte jest parą półkolumn wspierających belkowanie. W ścianę elewacji frontowej wmurowane są dwie marmurowe tablice, jedna upamiętniająca to miejsce jako budynek mieszkalny podobozu KL Auschwitz-Harmense, druga upamiętniająca wysiedlenie w 1941 r. przez hitlerowców mieszkańców Harmęży. Elewacja ogrodowa budynku ożywiona jest umieszczonym centralnie wydatnym, piętrowym ryzalitem zwieńczonym attyką z prześwitem, analogiczną jak w fasadzie. Wystrój obu elewacji wzdłużnych został zmieniony w porównaniu z pierwotnym poprzez wprowadzenie rozmieszczonych symetrycznie, dużych otworów okiennych doświetlających sale szkolne. Wnętrze całkowicie przebudowane, dostosowane do potrzeb szkoły. W otoczeniu zabytku zachowały się pozostałości dworskiego założenia parkowego. Rośnie tutaj ok. 30 gatunków drzew, krzewów liściastych i iglastych rodzimego pochodzenia. Kilka drzew to pomniki przyrody.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Wnętrze niedostępne - szkoła.

Oprac. Tadeusz Śledzikowski, OT NID w Krakowie, 15-04-2020 r.