Historia

Jerka to wieś o proweniencji średniowiecznej. Jako część dóbr benedyktynów z Lubinia wymieniana była już w 1181 r. W XIV w. przejściowo należała do rodziny Jerzeckich. W 1797 r. po kasacie zakonu stała się własnością rządową. W Jerce mieściła się siedziba domeny, w skład której wchodziło 15 wsi. W okresie Wielkiego Księstwa Poznańskiego była jedną z większych miejscowości w powiecie kościańskim. W latach 1859-1865 właścicielem majątku w Jerce był Friedrich Maske. Nie wiadomo dokładnie w jakim czasie przeszedł on w ręce rodziny Taczanowskich. Najpóźniej nastąpiło to w 1872 r. W 1909 r. majętność jerkowska była własnością Władysława Taczanowskiego. W 1913 r. razem z majątkiem Choryń została sprzedana na licytacji księciu weimarskiemu Wilhelmowi Ernstowi von Sachsen-Weimar-Eisenach, właścicielowi dóbr Racot. Całe dobra tejże rodziny po I wojnie światowej stały się własnością Skarbu Państwa Polskiego. Część majątku w Jerce rozparcelowano, a resztówka była w latach 1921-1939 dzierżawiona jako domena państwowa (rezerwa parcelacyjna) przez Witolda Wańkowicza, brata pisarza Melchiora Wańkowicza, który często bywał w Jerce. Rodzina Wańkowiczów pochodziła z Kresów Wschodnich i posiadała majątek w Kaluszycach na Mińszczyźnie (obecnie Białoruś). Dobra te zostały bezpowrotnie utracone po pokoju ryskim w 1921 roku i zmianie granic. Witold Wańkowicz (ur. 1881 r.) został zastrzelony przez Niemców w 1944 r. Jego syn Roman (ur. 1920 r., żołnierz Armii Krajowej zginął w powstaniu warszawskim, a córka Irena (ur. 1925 r.), także żołnierz AK została zamordowana w 1944 r. przez gestapo w Warszawie. W powstaniu warszawskim zginęła również starsza córka Melchiora Wańkowicza – Krystyna.

Melchior Wańkowicz (1892-1974) był wybitnym pisarzem, dziennikarzem, reportażystą i publicystą. Jego najbardziej znane dzieła to: „Na tropach Smętka” (1936 r.), „Bitwa o Monte Casino” (1945 r.), „Ziele na kraterze” (1951 r.) oraz „Tędy i owędy” (1961 r.). Podczas II wojny światowej pracował jako korespondent wojenny przy II Korpusie Polskim gen. Władysława Andersa. W 2024 r. przypada 50. rocznica śmierci pisarza i 80. rocznica zdobycia Monte Casino (18 maja 1944 r.). Rok 2024 został ogłoszony Rokiem Melchiora Wańkowicza.

Wańkowicze przybyli do Wielkopolski, gdyż mieli rodzinę w powiecie kościańskim – Chłapowskich w Czerwonej Wsi oraz Horwattów w Gorzyczkach. W 1921 r. majątek w Jerce o powierzchni 367 ha objęli w dzierżawę na 18 lat. Kontrakt dzierżawny miał trwać do czerwca 1939 r. Majątek w Jerce przez cały okres międzywojenny stanowił centrum kulturalne wsi. Wielokrotnie Jerkę odwiedzał Melchior Wańkowicz. Jego córki Krystyna i Marta (Tili) bywały na wakacjach i razem z czwórką dzieci Witolda stanowiły jerkowskie dzieci. Ostatnim zjazdem rodzinnym w Jerce był ślub Hani Wańkowiczówny, córki Witolda, z Krzysztofem Morawskim w lutym 1938 roku, co dokładnie opisała ich córka Dorota Mycielska. Na fotografiach widać m.in. Melchiora Wańkowicza we wnętrzach dworu w Jerce. Życie Wańkowiczów w Jerce zakończyło się w czerwcu 1939 r., gdyż nie przedłużono z Witoldem dzierżawy. Wraz z wybuchem wojny Wańkowicze zamieszkali w Warszawie.

Skromny dom dzierżawcy, nazywany później dworem powstał prawdopodobnie w okresie 1828-1842. Dla potrzeb rodziny został powiększony o parterowe skrzydło po roku 1931. W okresie po 1945 r. znajdowało się w nim m. in. przedszkole. Od 2017 r. budynek jest nieużytkowany.

Opis

Jerka – wieś położona 5 km na północny-wschód od siedziby gminy Krzywinia, w powiecie kościańskim. Dwór usytuowany jest w centrum wsi, w pobliżu skrzyżowania dróg nr 308 z Kościana przez Lubiń do Gostynia oraz nr 432 z Krzywinia do Śremu. Obiekt pobudowany został na osi ul. Szkolnej, po północno-wschodniej stronie ronda, przy Placu Powstańców nr 5. Po południowo-zachodniej stronie dworu stoi figura św. Jana Nepomucena z tablicami pamięci ofiar wojen światowych i powstania wielkopolskiego, która pierwotnie usytuowana była na skrzyżowaniu dróg. W tym miejscu powstało rondo im. Melchiora Wańkowicza.

Obecna bryła dworu składa się z korpusu oraz parterowego skrzydła wzniesionego po 1931 r. Rozbudowa polegała na wzniesieniu przybudowy na całej szerokości starszego korpusu. Obiekt parterowy, podpiwniczony, na rzucie prostokąta, nakryty dachem naczółkowym. Podmurówka została wykonana z kamienia. Ceglane ściany otynkowano obustronnie. Na poddaszu ściany wykonano w konstrukcji szachulcowej i otynkowano. Do zwartej bryły głównej przylegają: do północnego szczytu przybudówka z okresu międzywojennego z attyką i od wschodu przybudówka powstała po 1945 roku. Elewacja frontowa korpusu 6-osiowa z drzwiami wejściowymi na czwartej osi. Otwory okienne przykryte łukiem odcinkowym. Obiekt praktycznie bez detalu. Elewacje wzdłużne wieńczy profilowany gzyms podokapowy. Na elewacji frontowej powieszono tablicę informującą o pobytach w Jerce pisarza Melchiora Wańkowicza. W zespole szkół w Jerce noszącej imię pisarza od 1994 r. znajduje się Izba Pamięci. Połacie dachowe pokryte dachówką karpiówką ułożoną podwójnie w koronkę. Przybudówki o płaskich dachach pokrytych papą. W połaci frontowej dachu znajduje się wystawka o jednospadowym dachu, na którym zamontowano klapę oddymiającą (w ostatnich latach, gdy obiekt był zagospodarowany jako przedszkole). Stolarka okienna współczesna z imitacją podziałów. We wnętrzu zachowana część stolarki drzwiowej ramowo-płycinowej. Zachowana jest również balustrada schodów z okresu międzywojnia w sieni. Obecnie przejście z sieni prowadzi do dawnej kuchni i przybudówki. Poddasze o funkcji mieszkalnej z niewidoczną więźbą dachową. Na parterze układ wnętrza dwutraktowy, pierwotnie z przelotową sienią.

Dawne założenie majątku zachowało się w stanie szczątkowym. Jeszcze w 1817 r. zespół posiadał czytelną oś kompozycyjną wyprowadzoną z układu ruralistycznego – ulicówki powstałej na prawie niemieckim w średniowieczu. Na paradną oś nanizano niewielki dziedziniec na planie owalu z osią poprzeczną łączącą budynek mieszkalny z ogrodem, gdzie znajdowała się kaplica. Obok domu usytuowana była kuchnia. Dalej na południkowo przebiegającej osi rozlokowano podwórze folwarczne z symetrycznie rozstawionymi budynkami gospodarczymi w tym z oborą, owczarnią, stodołą i zabudowaniami browaru. Oś zamykała bryła stodoły. Układ ten został ukształtowany w okresie przynależności do dóbr klasztornych w Lubiniu. Zmiany w układzie powstały po 1842 r., gdy wzniesiono dwór (dom dzierżawcy) i gorzelnię. W 2. połowie XIX w. rozebrano zapewne stary dom urzędników, kaplicę i powiększono ogród oraz zmieniono dojazd do folwarku, który prowadził wówczas od północy. W 1877 r. na styku ogrodu i południowej pierzei podwórza wzniesiono piętrowy dom urzędników. Tak ukształtowany układ przetrwał do wybuchu II wojny światowej. Po 1945 r. praktycznie rozebrano zabudowę folwarczną, a park uległ częściowej i przypadkowej zabudowie.

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Zabytek  dostępny po uzgodnieniu z Urzędem Gminy.

Oprac.: Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 06-05-2024r.