Historia

Dwór w Chróścinie zlokalizowany jest na południowo-wschodnim skraju wsi, w sąsiedztwie parku, stawu oraz zabudowań folwarcznych układających się w literę „L”. Obiekt charakteryzuje się zróżnicowaną architekturą, łączącą partie murowane z cegły oraz konstrukcję szkieletową. Budynek odzwierciedla historyczne zmiany własnościowe oraz ewolucję stylów architektonicznych w regionie.

Pierwsze wzmianki pisane o tutejszym folwarku pochodzą z końca XVIII wieku, gdy wieś należała do zakonu norbertanek w Czarnowąsach. Po sekularyzacji dóbr kościelnych w 1810 roku majątek przeszedł na własność hrabiego von Gaffron, z którego inicjatywą wiąże się wzniesienie najstarszej, południowej części obecnego dworu. Na mapie z 1827 roku budynek widnieje jako zwarty, zbliżony do kwadratu obiekt, zamykający zachodnią część folwarcznego dziedzińca. Przez kolejne dziesięciolecia właścicielami majątku byli kolejno: Jerchel, hrabia von Biplau oraz hrabia Maksymilian von Strachwitz.

W 1898 roku, gdy właścicielem został Tadeusz Szymoński, dwór przeszedł gruntowną przebudowę. Do starszego korpusu dobudowano wówczas północne skrzydło. Nadano mu cechy stylu szwajcarskiego, wprowadzając lekką konstrukcję drewnianą, dekoracyjne zastrzały oraz szerokie okapy dachowe. W 1912 roku majątek przejął Georg Gerstenberg, a po jego śmierci w 1934 roku – jego spadkobiercy. Wojskowa mapa sztabowa z 1936 roku dokumentuje dwór już w obecnej, dwuskrzydłowej formie w rzucie litery „L”.

W 1950 roku w budynku utworzono szkołę rolniczą dla dziewcząt, przekształconą z czasem w Zespół Szkół Rolniczych, a później w Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych. Funkcje oświatowe obiekt pełnił przez sześćdziesiąt lat, po czym od 2017 roku stał pusty. Zmiana statusu obiektu nastąpiła 9 marca 2021 roku, kiedy Powiat Opolski sprzedał dwór wraz z otaczającym go parkiem Gminie Dąbrowa za kwotę 736 tysięcy złotych. Transakcję kwotą 500 tysięcy złotych wsparło Miasto Opole, a powiat opolski przekazał dodatkowo bezpłatnie działkę o powierzchni 1,6 hektara.

We wrześniu 2021 roku obiekt został wpisany do rejestru zabytków województwa opolskiego. Następnie przeprowadzono remont i modernizację budynku. Ogólny koszt prac wyniósł 6,5 miliona złotych, z czego 4,5 miliona złotych pozyskano z funduszy zewnętrznych. Obecnie we dworze mieści się Centrum Aktywności Lokalnej, filia biblioteki, strefa dla dzieci oraz świetlica wiejska.

Opis

Dwór w Chróścinie to budowla wzniesiona z tradycyjnej, czerwonej cegły, otynkowana, zwieńczona w strefie poddasza lekką, drewnianą konstrukcją szkieletową. To właśnie w tym śmiałym kontraście materiałów i faktur tkwi jego niepowtarzalny urok. Sercem rezydencji jest starszy, wyższy korpus główny, usytuowany po stronie południowej. Ten dwukondygnacyjny, w pełni podpiwniczony obiekt założono na planie zbliżonym do kwadratu. Jego południową elewację urozmaica wydatny, prostokątny ryzalit, a całość wieńczy niski dach naczółkowy o silnie wysuniętych okapach, które opierają się na ozdobnych krokwiach i płatwiach z zastrzałami. Nad wschodnią połacią dachu  wznosi się czworoboczna sygnaturka z półkolistymi przeźroczami, nakryta namiotowym daszkiem z dekoracyjną kulą. Współczesna adaptacja tchnęła nowe życie również w tę najwyższą partię, zamieniając dawne poddasze w przestrzeń użytkową.

Prawdziwą wizytówką stylu szwajcarskiego i unikatowym świadectwem dawnego kunsztu jest fasada frontowa. Ta pięcioosiowa elewacja wschodnia zachwyca drewnianym gankiem ulokowanym w piątej osi. Ganek  to dzieło sztuki ciesielskiej:  otwarty od frontu trzema arkadami wspartymi na słupach, jego nadłucza zdobi subtelna, ażurowa dekoracja snycerska z motywem rozet, a dół zamyka balustrada z kunsztownie wycinanych w desce tralek. Powyżej gzymsu kostkowego znajduje się dekoracyjny, podkreślony kolorem szkielet drewnianej konstrukcji: pionowe słupy, poziome rygle i faliste zastrzały tworzą charakterystyczny rysunek ścian, będący wizytówką stylu szwajcarskiego.

Elewacja ogrodowa (zachodnia) jest symetryczna, pięcioosiowa z tarasem obwiedzionym murowaną balustradą – pozostałością dawnego portyku, widocznego jeszcze na archiwalnych fotografiach. Elewację południową – symetryczną, z dwuosiowym ryzalitem, dekorują kwadratowe plakiety z fakturowym tynkiem pomiędzy kondygnacjami. Skrzydło północne – dobudowane w 1898 roku na planie wydłużonego prostokąta, jest niższe i dwukondygnacyjne, bez podpiwniczenia. Nakryto je dachem naczółkowym o małym kącie nachylenia, z kalenicą na poziomie okapu korpusu głównego. Siedmioosiowa, symetryczna elewacja frontowa z szerszą częścią środkową, w której druga kondygnacja i poddasze zaakcentowane są rozbudowanym układem konstrukcji szkieletowej, zwieńczona jest dwuspadowym daszkiem.

Wnętrze różnicuje poziom podłóg. W korpusie głównym występuje trójpasmowy układ dwutraktowy. Sień, do której wchodzi się z drewnianego ganku, prowadzi do klatki schodowej w zachodnim trakcie skrzydła północnego. W skład pomieszczeń reprezentacyjnych w części południowej wchodzi dawny salon wychodzący na taras zachodni. W piwnicach sklepienia są ceglane i odcinkowe. W sieni i na klatce schodowej zachowały się drewniane sufity pseudokasetonowe, a same schody – dwubiegowe, policzkowe z ozdobnym słupkiem i wycinanymi tralkami – są świadectwem dawnej, starannej stolarki. W sieni przeszklona ścianka w konstrukcji płycinowo-ramowej jest już pozbawiona już drzwi. W pozostałych pomieszczeniach nie przetrwał pierwotny wystrój.

Dwór w Chróścinie to nie tylko budynek – to żywy dokument epoki, unikat na skalę województwa opolskiego i ważny element tożsamości lokalnej społeczności. Jego największą wartością artystyczną jest rzadko spotykana w tym regionie dekoracyjna konstrukcja szkieletowa w górnych partiach elewacji, która nawiązuje do modnej w drugiej połowie XIX wieku architektury uzdrowiskowej w stylu szwajcarskim. Ów charakterystyczny układ rygli, słupów i mieczy, wsparty na zdobionych zakończeniach krokwi, czyni tę rezydencję wyjątkową na tle innych śląskich dworów. Nie mniej istotne są wartości historyczne – w pełni czytelne nawarstwienia dwóch faz budowlanych (z początku i z końca XIX wieku) opowiadają historię zmieniających się właścicieli, mód architektonicznych i losów samej wsi. Późniejsza adaptacja na szkołę, trwająca kilkadziesiąt lat, wpisała dwór w życie społeczne Chróściny w sposób, który – jak pokazało przejęcie przez Gminę Dąbrowa w 2021 roku – ma swoją kontynuację we współczesności.

Istotne są również walory urbanistyczne gdyż dwór, usytuowany przy głównej drodze wiejskiej, z doskonałą ekspozycją i ścisłym powiązaniem z parkiem, stanowi czytelny, historyczny układ rezydencjonalny. Jego bryła, widoczna z daleka, od dziesięcioleci kształtuje krajobraz wsi i decyduje o jej kulturowym charakterze. Pomimo przekształceń wnętrz i adaptacji do potrzeb szkoły, dwór zachował autentyzm rozwiązań materiałowych, konstrukcyjnych i stylistycznych. To budowla o niepowtarzalnej formie zewnętrznej, świadectwo minionej epoki i – jakże symbolicznie – most między przeszłością a przyszłością lokalnej społeczności.

Oprac. Joanna Banik, OT NID w Opolu, 2026 r.