Historia

Kamienica została wybudowana w latach 1930-1933 według projektu częstochowskiego architekta Mieczysława Grotta. Budowa obiektu wpisywała się w rozwój zabudowy na obszarze śródmieścia Częstochowy, który nastąpił po zakończeniu I wojny światowej. Budowniczym oraz pierwszym właścicielem kamienicy był Józef Moczygęba. Na początku lat 30. budynek przeszedł na własność kolejnego właściciela – Józefa Sędzielewskiego, a po 1937 roku jego spadkobierców. Lokatorami byli mieszkańcy Częstochowy narodowości polskiej i żydowskiej. W 1941 roku żydowscy lokatorzy zostali wysiedleni do pobliskiego getta. W czasie II wojny światowej w budynku mieścił się szpital wojskowy. Adaptacja kamienicy na placówkę medyczną była przyczyną utraty części elementów wyposażenia. Po wojnie przeprowadzono prace remontowe polegające na usuwaniu zniszczeń powstałych w czasie funkcjonowania szpitala. W latach 50. i 60. wymieniono pokrycie dachu oraz zamontowano instalację gazową. W latach 2005-2020 przeprowadzono prace remontowe i konserwatorskie polegające m.in. na zmianie sposobu użytkowania lokali na parterze oraz remoncie elewacji. W 2022 roku budynek został nagrodzony w konkursie Generalnego Konserwatora Zabytków Zabytek Zadbany w kategorii specjalnej za właściwe użytkowanie i stałą opiekę nad zabytkiem. 

Opis

Kamienica jest położona w obrębie śródmieścia Częstochowy, we wschodniej części kwartału zabudowy ograniczonego od południa Aleją Najświętszej Marii Panny, od zachodu Aleją Tadeusza Kościuszki, od północy ul. Joachima Lelewela, od wschodu torowiskiem kolejowym. Budynek jest usytuowany we wschodniej pierzei Alei Tadeusza Kościuszki, pod nr 14. Od północy i południa przylega do sąsiednich obiektów mieszkalnych. Po stronie wschodniej znajduje się podwórze. Kamienica składa się z budynku frontowego oraz dwóch oficyn mieszkalnych – dłuższej oficyny północnej i krótszej oficyny południowej. Budynek frontowy oraz oficyny zostały wzniesione na rzutach prostokątów o wysokości czterech kondygnacji. Część frontowa jest nakryta dachem dwuspadowym o niewielkim stopniu nachylenia, z dodatkowymi połaciami nad szczytem usytuowanym w fasadzie. Nad oficynami znajdują się dachy pulpitowe. Kamienica została wymurowana w technologii tradycyjnej z cegły i otynkowana. Ściany piwnic zostały wymurowane z cegły z domieszką kamienia wapiennego. Połacie dachu są kryte papą. Elewacja frontowa (zachodnia) jest symetryczna, siedmioosiowa, artykułowana prostokątnymi otworami okiennymi. Podziały poziome wyznacza cokół pokryty ciemnoszarą okładziną kamienną, kontrastującą z jasnym odcieniem tynku na elewacji, oraz gzymsy – kordonowe, podokienne i wieńczący. Podziały pionowe wyznaczają płytkie lizeny usytuowane wzdłuż krawędzi ściany oraz ramujące partie boczne, z symetrycznie rozmieszczonymi trójbocznymi wykuszami. Na poziomie parteru mieszczą się witryny wystawiennicze i wejścia do lokali usługowych. W środkowej części elewacji usytuowany jest prostokątny otwór przejazdu bramnego, zabezpieczony dekoracyjną kratą. Nad przejazdem mieszczą się balkony. Balustrady balkonów są zdobione elementami metaloplastyki. W górnej części wykuszy znajdują się balkony z murowanymi balustradami z wypełnieniem z elementów kutych. Środkowa część elewacji w partii górnej jest zwieńczona schodkową attyką.

Elewacja tylna oraz elewacje oficyn są licowane tynkiem i artykułowane prostokątnymi otworami okiennymi. Detal architektoniczny został ograniczony do prostych gzymsów podokiennych. W narożnikach budynku, pomiędzy częścią frontową a skrzydłami oficyn, oraz w środkowej partii elewacji oficyny północnej znajdują się balkony z kutymi, secesyjnymi balustradami.

W elewacji tylnej budynku frontowego zachowały się historyczne stolarki okien klatek schodowych o nietypowych podziałach, z kryształowymi szybami fazowanymi na brzegach oraz profilowaną listwą przymykową. W przejeździe bramnym znajdują się dwuskrzydłowe drzwi z przeszkleniami, zdobione dekoracją snycerską. Wnętrze budynku frontowego zostało rozplanowane w układzie dwutraktowym z sienią przelotową na osi. Oficyny zostały rozplanowane w układzie jednotraktowym. Kamienica wyróżnia się pod względem zachowanych elementów wystroju i wyposażenia. W przejeździe bramnym położona jest posadzka z tzw. płytek bramowych dzielonych na drobne kwadraty. Na głównej klatce schodowej znajdują się schody dwubiegowe z okładziną z białego marmuru. Na spocznikach zachowały  się posadzki cementowe z dekoracyjnym secesyjnym wzorem oraz posadzki z drobnej mozaiki z bordiurą z płytek o charakterystycznych wcięciach (tzw. wzór gorsecikowy). Schody są ograniczone żeliwnymi balustradami z dekoracyjnym, geometrycznym układem prętów oraz balustradami z kutych elementów skrętnych. W lokalach usługowych oraz mieszkaniach zachowała się wewnętrzna stolarka drzwiowa, drewniane parkiety oraz piece węglowe z ozdobnymi szczytami i niklowanymi, żeliwnymi drzwiczkami.

Oprac. Ewa Waryś, OT NID w Katowicach, 14.03.2025 r. 

Bibliografia: 

• Braun J., Częstochowa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny, Warszawa 1959 
• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa (karta biała), Budynek mieszkalny, kamienica, Al. Kościuszki nr 14, oprac. Perczak J., 1997 
• Patridge A., Potęga ornamentu. Europejska ceramika artystyczna w budownictwie z lat 1840-1939 i jej przykłady w obiektach architektury Krakowa, Kraków 2017