Zespół pałacowo-obronny, Czemierniki
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół pałacowo-obronny

Czemierniki

photo

Wzniesiony przez bpa Henryka Firleja w XVII w. zespół pałacowo - obronny stanowiący wyjątkowy w skali kraju przykład siedziby magnackiej i fortalicium w typie palazzo in fortezza. Kluczowy element kompozycji urbanistycznej i krajobrazu kulturowego Czemiernik.

Historia

Miasto Czemierniki zostało lokowane na prawie magdeburskim w 1509 r. z inicjatywy ówczesnego właściciela dóbr Mikołaja Firleja z Dąbrowicy. Przed 1624 r. bpa płocki, późniejszy prymas, Henryk Firlej wzniósł tu swoją letnią rezydencję w stylu późnorenesansowej willi włoskiej o palladiańskiej proweniencji. Powstała siedziba w typie palazzo in fortezza, ze wspaniałymi ogrodami włoskimi w obrębie fortecy. W 2. poł XVII w. dobra przeszły do Adama Kazanowskiego, a w latach 80. XVII w. władał nimi król Jan III Sobieski. Pałac, zniszczony wojnami został odbudowany w duchu barokowym w 1. poł. XVIII w. przez kolejnych właścicieli - Stefana i Ignacego Humieckich. Wówczas nakryto pałac wysokim łamanym dachem z barokowymi szczytami, usuwając być może renesansową attykę (?). Izabela Humiecka wniosła Czemierniki Janowi Małachowskiemu, a ich syn Stanisław, marszałek Sejmu Czteroletniego, zapisał je szwagrowi Józefowi Steckiemu oraz nieletniej Aleksandrze Steckiej, która w 1815 r. wniosła Czemierniki Michałowi Radziwiłłowi. Zmodernizowany przez Radziwiłła majątek należał wówczas do najlepszych w kraju. W 1850 r. Czemierniki, zarządzane przez Józefa Kotarbińskiego, odkupił Wincenty Krasiński z Opinogóry (właściciel innej części dóbr czemiernickich, ojciec poety Zygmunta), który w 1852 r. odrestaurował pałac, wieńcząc jego bryłę romantyczną, neogotycką attyką. Po nim majątek przejął wnuk Zygmunt, a następnie wnuczka Maria (Beatrix) - od 1877 r. żona Edwarda Aleksandra Raczyńskiego z Rogalina. Od 1885 r. do II w wojny światowej majątek należał do ich syna Karola Rogera. Podupadające dobra były stopniowo parcelowane, w 1944 r. zostały przejęte na skarb państwa. Po wojnie przez wiele lat w pałacu mieścił się dom dziecka (obecnie własność prywatna).

Opis

Zespół położony na północno-wschodnim krańcu osady, w dolinie rz. Tyśmienicy. Pałac późnorenesansowy, usytuowany w narożu ufortyfikowanego zespołu, od którego oddzielony pierwotnie suchą fosą, a z trzech stron oblany wodami stawu. Jednopiętrowy, podpiwniczony, posadowiony na wysokim oskarpowanym cokole, o zwartej, prostopadłościennej bryle. Zbudowany na rzucie prostokąta, pierwotnie o ściśle symetrycznym, „zarytmetyzowanym” układzie wnętrza, o zróżnicowanej wysokości pomieszczeń w obrębie każdej kondygnacji. Na osi parteru usytuowana reprezentacyjna sień poprzedzona trójprzęsłową loggią (wtórnie zabudowaną), po bokach której dwupokojowe apartamenty z garderobami w układzie amfiladowym i niewielka okrągła klatka schodowa (druga dodana w XIX wieku). Na piętrze układ analogiczny, z obszerną salą nad sienią. Pałac murowany z cegły, otynkowany. Elewacja frontowa (wschodnia) dwukondygnacyjna, siedmioosiowa, z trójosiową partią środkową zaakcentowaną pilastrami oraz wyższymi otworami okiennymi na piętrze i zamkniętymi półkoliście portfenetrami w przyziemiu. Nad wejściem umieszczone tablice z inskrypcjami dotyczącymi czasu budowy i restauracji pałacu: „Firlej postawił czas zrujnował Wincenty Hr. Krasiński restaurował pod zarządem Józefa Kotarbińskiego rok 1852”. Otwory okienne prostokątne, ujęte profilowanymi, kamiennymi opaskami. Na piętrze fasady ozdobione ornamentem plecionkowym, na parterze - wicią roślinną, zwieńczone prostymi gzymsami. Naroża budowli pokryte boniowaniem imitującym ciosy kamienne, pomiędzy kondygnacjami belkowanie doryckie z fryzem tryglifowym, w zwieńczeniu belkowanie z szerokim fryzem z pilasterkami i okulusami. Całość zwieńczona wysoką, neogotycką attyką ozdobioną ostrołukowymi arkadkami. Wewnątrz zachowane nieliczne pozostałości XIX-wiecznego wyposażenia (kominki, posadzka). Oficyna (arsenał ?) późnorenesansowa, parterowa, murowana z cegły, przebudowana z zatarciem cech stylowych. Brama renesansowo-manierystyczna, włączona w zachodnią kurtynę przy bastionie południowym. Trójdzielna, z sienią przejazdową, nad którą ośmioboczne samborze nakryte dachem uskokowym zwieńczonym sterczyną; po bokach dwie izby. Murowana z cegły, otynkowana, sień sklepiona kolebką z lunetami. Otwór bramny od frontu zwieńczony wyłamującym się belkowaniem obeliskami ujętymi w spływy wolutowe. Fortyfikacje bastionowe w stylu starowłoskim, składające się z bastionów i kurtyn. Zbudowane z kamienia polnego i cegły. Wewnątrz pozostałości dawnego ogrodu.

Obiekt dostępny dla zwiedzających z zewnątrz, własność prywatna

Oprac. Bożena Stanek-Lebioda, OT NID w Lublinie, 09-06-2015 r.

Bibliografia

  • Bienia M., Wetoszka B., Badania archeologiczne staropolskich obiektów rezydencjonalnych z obszaru północnej Lubelszczyzny, [w:] Dwory i pałace Lubelszczyzny w badaniach archeologicznych,  red. Banasiewicz-Szykuła E., Lublin 2011, s. 23-26.
  • Bogdanowski J., Nowożytna „architektura militaris” Lubelszczyzny na tle obszarów ościennych, (w:) Dzieje Lubelszczyzny, t. VI: Między Wschodem a Zachodem, cz. 3: Kultura artystyczna, red. Chrzanowski T., Lublin 1992, s. 147-150.
  • Koprukowniak A., Dobra ziemskie Czemierniki i ich właściciele w XIX i XX wieku [w:] Ziemiaństwo Lubelszczyzny i Podlasia w XIX i XX wieku, Radzyń Podlaski Lublin 2005, s. 75-98.
  • Kowalczyk Jerzy, Wille w Polsce w XVI i pierwszej połowie XVII stulecia, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki“, 1976, z. 4, s. 277-318.
  • Krasnowolski B., Architektura loggi małopolskich w latach 1500-1650, „Biuletyn Historii Sztuki“, 1969, z. 4, s. 434.
  • Maj E., Rezydencja obronna biskupa Henryka Firleja w Czemiernikach (zamek, ogrody i obwarowania), „Lubelszczyzna”, nr 1, 1995, s. 43-58.
  • Maj E., Ufortyfikowana siedziba biskupa Henryka Firleja w Czemiernikach - wybitne dzieło epoki renesansu lubelskiego,  „Fortyfikacja” XI, 2000, s. 71-80.
  • Miłobędzki A., Architektura Polska XVIII wieku, t. 1-2, Warszawa 1980, passim.
  • Miłobędzki A., Zarys dziejów architektury w Polsce, Warszawa 1988, passim.
  • Rolska-Boruch I., Siedziby szlacheckie i magnackie na ziemiach zwanych Lubelszczyzną 1500-1700, Lublin 1999, s. 148-149.
  • Rolska-Boruch I., „Domy pańskie” na Lubelszczyźnie od późnego gotyku do wczesnego baroku, Lublin 2003, passim.
  • Stronczyński K., Widoki zabytków starożytności w Królestwie Polskiem (..) w latach 1852 i 1853 zebrane. Atlas VI Gubernia Lubelska i Augustowska, Warszawa 2013, il. s. 66-67.
  • [Stronczyński K.], Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844-1855), opr. zb. pod red. Kowalczyka J., T. V Gubernia Lubelska, opr. Teodorowicz-Czerepińska J. przy udziale Michalskiej G. i Studzińskiego J., Warszawa 2014, passim.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: pałac
  • Chronologia: 1624 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Zamkowa 19, Czemierniki
  • Lokalizacja: woj. lubelskie, pow. radzyński, gmina Czemierniki
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy