Historia

Decyzja o budowie twierdzy była bezpośrednim następstwem stłumienia powstania listopadowego. Mikołaj I (1796–1855) zatwierdził, w kwietniu 1832 roku, lokalizację nowych fortyfikacji na terenie dawnego folwarku Fawory i rozbudowywanego od XVIII wieku zespołu koszar Gwardii Pieszej Koronnej. Budową umocnień w systemie poligonalnym, w którym nieodłączny element stanowił zewnętrzny pierścień fortów, zatoczony wokół tzw. rdzenia, kierował gen. Iwan Iwanowicz Dehn (1786–1859). Współpracował z nim płk A.J. Feldman. 

Budowa oznaczała likwidację dużej części istniejącej dzielnicy i przymusowe przesiedlenia. Przejęty teren to około 36 hektarów położonych na Skarpie Żoliborskiej. Kamień węgielny wmurował namiestnik Królestwa Polskiego feldmarsz. Iwan Paskiewicz w dniu 19/31 maja 1832 roku. Koszt budowy wyniósł 11 milionów rubli, czyli 8,5 tony czystego złota, pożyczonego z kasy miasta Warszawy i Banku Polskiego. Pogorszyło to sytuację gospodarczą Królestwa Polskiego i było  dodatkową karą za powstanie.

Główne umocnienia były gotowe wiosną 1834 roku, ale prace budowlane i fortyfikacyjne trwały do 1836 roku, a zespół rozbudowywano przez kolejne dziesięciolecia. Szczególne znaczenie miało otoczenie Cytadeli zewnętrznymi dziełami fortecznymi i budowa na prawym brzegu Wisły fortu Śliwickiego, osłaniającego przeprawę. Cytadela była ogromnym zespołem wojskowym. W okresie powstania styczniowego jej garnizon powiększono do szesnastu tysięcy żołnierzy, a uzbrojenie liczyło kilkaset dział. W drugiej połowie XIX wieku, wraz ze zmianami techniki wojennej, Cytadela stopniowo traciła rolę samodzielnej twierdzy, stając się centrum rozrastającego się systemu fortyfikacji Warszawy. 

W 1833 roku w X Pawilonie utworzono więzienie śledcze dla więźniów politycznych. Budynek sam był starszy od Cytadeli – powstał w latach 1826–1828 jako element wcześniejszego zespołu koszarowego. Z czasem stał się złowrogim symbolem całej twierdzy. Więziono tu m.in. Józefa Piłsudskiego (1867–1935), Romana Dmowskiego (1864–1939) i Stefana Okrzeję (1886–1905). Polakami wstrząsnęła egzekucja na stokach Cytadeli Romualda Traugutta (1826–1864) i czterech członków Rządu Narodowego 5 VIII 1864 r. Punktem wyjściowym więźniów wysyłanych z Cytadeli na Syberię czy do Szlisselburga był Fort Śliwickiego. Muzeum X Pawilonu szacuje liczbę osób, które przeszły przez więzienie i związane z Cytadelą instytucje represji, na około 40 tysięcy.

W czasie I wojny światowej twierdza wytrzymała trzy ataki chemiczne, a następnie została opuszczona przez rosyjski garnizon 5 sierpnia 1915 roku Cytadelę zajęły wojska niemieckie. Uruchomiono tu m.in. radiostację, a budynki wykorzystywano jako koszary i magazyny. X Pawilon zachował funkcję więzienną. Niemcy przekazali Cytadelę Wojsku Polskiemu 8 listopada 1918 roku. W II Rzeczypospolitej Cytadela pozostawała obiektem wojskowym. Stacjonowały tu m.in. 21. Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”, 30. Pułk Strzelców Kaniowskich, Centralne Składy Broni nr 1, Centrum Wyszkolenia Rusznikarzy i Centrum Wyszkolenia Gołębi Meldunkowych. 13 października 1923 roku wybuch w prochowni warszawskiej Cytadeli pociągnął za sobą śmierć 28 osób, ciężko raniąc 90. W 1922 roku powstało Towarzystwo Ochrony Zabytków Cytadeli Warszawskiej.

We wrześniu 1939 roku Cytadela ponownie stała się obiektem wojskowym. Formowano tu oddziały uczestniczące w obronie Warszawy. 13 września 1939 roku rozpoczęło się bombardowanie; ostrzał artyleryjski wywołał pożary i uszkodził część budynków, które w efekcie rozebrano. Po kapitulacji Warszawy teren obsadziły jednostki niemieckie. W latach 1939–1945 Cytadela, zajmowana przez Wehrmacht i Luftwaffe, była silnym punktem oparcia okupanta. 1 sierpnia 1944 roku oddziały AK ze Zgrupowania „Żywiciel” podjęły nieudaną próbę zdobycia Cytadeli. Kolejne zniszczenia przyniósł sowiecki ostrzał we wrześniu 1944 roku oraz walki w styczniu 1945 roku. Po wojnie Cytadela pozostała terenem wojskowym. 

Zachowane historyczne budynki remontowano, część jednak rozebrano. W 1965 roku zasadniczy zespół fortyfikacji objęto wpisem do rejestru zabytków. Z czasem twierdza została w znacznej części przekształcona w publiczną dzielnicę muzealną. W 2015 roku w zabytkowej kaponierze i w jej sąsiedztwie otwarto Muzeum Katyńskie. W latach 2018–2023 stanął pierwszy pawilon Muzeum Wojska Polskiego, którego kompozycja przestrzenna odwołuje się do układu dawnych koszar Gwardii Pieszej Koronnej. Muzeum otwarto 13 sierpnia 2023 roku. We wrześniu tego samego roku oddano do użytkowania gmach Muzeum Historii Polski. 

Opis

Cytadela położona jest na wysokiej skarpie wiślanej, której naturalne ukształtowanie wykorzystano jako element systemu obronnego. Plan twierdzy ma formę nieregularnego pięcioboku, spłaszczonego od strony Wisły, najdłuższym bokiem zwróconego ku rzece. Lokalizacja pozwalała z jednej strony kontrolować przeprawę i dolinę rzeki, z drugiej zaś – co w przypadku tej twierdzy miało szczególne znaczenie – terroryzować ogniem północną i środkową część Warszawy. Realizacją kierował rosyjski generał i inżynier Iwan Iwanowicz Dehn (1786–1859).

Układ fortyfikacyjny łączy dwa różne systemy. Pierwszy wywodzi się z tradycji fortyfikacji bastionowej: ziemny wał obronny tworzył trzy bastiony i dwa półbastiony, połączone kurtynami. Drugi odpowiadał rozwijającemu się w XIX wieku systemowi poligonalnemu, w którym podstawową rolę w obronie odgrywały kaponiery i półkaponiery. Ta hybrydowość jest jedną z najważniejszych cech Cytadeli – obiekt powstał w okresie przejścia między dwiema fazami rozwoju europejskiej sztuki fortyfikacyjnej. Cytadela jest zatem nie tylko miejscem martyrologii, ale również wysokiej klasy, w znacznej mierze czytelnym zabytkiem europejskiej architektury militarnej XIX wieku.

Podstawowym stanowiskiem artylerii był wysoki wał ziemny, częściowo wyposażony w pomieszczenia kazamatowe i ceglaną podwalnię. Przed wałem znajdowała się sucha fosa, umożliwiająca prowadzenie ognia obronnego wzdłuż jej osi. Kaponiery i półkaponiery pozwalały ostrzeliwać dno fosy. Charakterystycznym elementem był mur Carnota – ceglany mur strzelecki biegnący u podstawy wału i przeznaczony do bezpośredniej obrony fosy. Rozwiązanie, rozwijane w europejskiej fortyfikacji od początku XIX wieku, należało do nowoczesnych środków obrony bliskiej. W Cytadeli mur przetrwał na znacznych odcinkach. 

Do Cytadeli prowadził system potężnych bram. Do najważniejszych należą Brama Żoliborska, dawne Wrota Konstantynowskie, Brama Bielańska, dawne Wrota Michajłowskie, oraz Brama Straceń, dawne Wrota Iwanowskie (przez nią wyprowadzano więźniów, a egzekucje odbywały się na stokach twierdzy). Bramy otrzymały kostium klasycystyczny: symetryczne elewacje, boniowanie, arkadowe przejazdy i skromny detal. Nie była to dekoracja przypadkowa, bo budowle rosyjskiej administracji wojskowej używały klasycyzmu jako wspólnego mianownika, znaku władzy i siły. 

Wnętrze twierdzy tworzył kompleks koszar, magazynów, prochowni, warsztatów, budynków administracyjnych i mieszkalnych. Część była starsza od Cytadeli (dawne koszary Gwardii Pieszej Koronnej i zabudowa pijarska zostały włączone do rosyjskiego zespołu. Projekt cerkwi św. Aleksandra Newskiego opracował m.in. Polak Andrzej Gołoński (1799–1854), uczeń Jakuba Kubickiego).

Najważniejszym zachowanym budynkiem pozostaje X Pawilon – podłużny, klasycystyczny gmach koszarowy z lat 1826-1828, zaadaptowany po budowie Cytadeli na więzienie polityczne. Surowość jego architektury podkreśla prosty rytm okien i korytarzowy układ wnętrz. O wartości stanowi czytelność całego obwodu fortyfikacyjnego. Mimo znaczącego ubytku zabudowy wewnętrznej zachowały się wały, fosa, znaczne partie muru Carnota, kaponiery, bramy i poterny. Dlatego Cytadeli nie należy postrzegać jako zbioru pojedynczych zabytków, lecz jako złożony organizm przestrzenny. O wartości decydują relacje między zachowanymi elementami, skala założenia i powiązanie fortyfikacji ze skarpą i Wisłą. Po wzmocnieniu i utworzeniu okręgu fortecznego w 1854 roku twierdza miała pięć bastionów: „Włodzimierz”, „Aleksiej”, „Paweł”, „Jerzy” i „Sergiusz”. 

Zabudowa muzealna wprowadziła do historycznego wnętrza nową warstwę architektoniczną. Projekt Muzeum Wojska Polskiego pracowni WXCA odwołuje się do dawnego układu koszar. Pawilony flankują odtworzony Plac Gwardii, a betonowe elewacje barwą nawiązują do cegły historycznych fortyfikacji. Nie jest to rekonstrukcja dawnej zabudowy, lecz próba odtworzenia jej skali i rytmu. W związku z budową w latach 2016–2017 wybudowano nowy wjazd na teren Cytadeli od strony ul. Wybrzeże Gdyńskie. 

Znaczna część Cytadeli jest dziś dostępna publicznie. Na jej terenie funkcjonują przede wszystkim:

• Muzeum Wojska Polskiego – nowa siedziba główna, otwarta w 2023 r.;
• Muzeum Historii Polski – gmach otwarty w 2023 r.;
• Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej – oddział Muzeum Niepodległości;
• Muzeum Katyńskie – oddział Muzeum Wojska Polskiego.

Obszar nie funkcjonuje jednak jako jedno muzeum z jednym biletem; poszczególne instytucje mają odrębne zasady i godziny zwiedzania. Oficjalne informacje Muzeum Wojska Polskiego wskazują Bramę Żoliborską jako wejście dogodne dla osób z niepełnosprawnością ruchową.

Oprac. Roman Marcinek, NID, sierpień 2026 r.