Choć rozwój Międzyrzeca przerywały pożary, powodzie i epidemie, a także wydarzenia dziejowe, w tym powstanie Chmielnickiego w 1648 r., to pod koniec XVII w. istniała tu duża, dobrze zorganizowana gmina, podlegająca kahałowi w Tykocinie. Dzielnica żydowska, nazywana później Szmulowizną, wykształciła się przy synagodze. Pod koniec XVIII w. powstały żydowskie cechy rzemieślnicze, takie jak krawiecki i kuśnierski.

W 1827 r. w Międzyrzecu mieszkało 3012 Żydów. Dalszy rozwój miasta stymulowany był przez otwarcie drogi bitej z Brześcia do Warszawy (1823) oraz budowę stacji kolejowej Drogi Żelaznej Warszawsko-Terespolskiej (1867). W 1886 r. w Międzyrzecu działało 10 domów modlitwy, 45 chederów oraz szpital żydowski. Na przełomie XIX i XX w. do Żydów należały m.in. młyny wodne, hamernia, dwie odlewnie miedzi, fabryki zajmujące się produkcją zapałek i obsadek, zakłady szczeciniarskie, a także fabryka narzędzi rolniczych oraz wag. Istniała również drukarnia, wydająca książki i czasopisma po polsku oraz w jidysz. Prąd dla miasta produkowali bracia Finkelsztajnowie.

W dwudziestoleciu międzywojennym Żydzi nadal stanowili największą grupę etniczno-wyznaniową w Międzyrzecu. Działało ok. 90 żydowskich sklepów. Wiele osób utrzymywało się z wyrobu pędzli i szczotek tradycyjnymi metodami, były też liczne garbarnie. Z innych przedsięwzięć można wymienić m.in. trzy kina, trzy młyny, kaszarnie, olejarnie, zakłady fotograficzne itd. Praktykowali lekarze, dentyści, prawnicy i adwokaci, działały składy apteczne. Istniały aż 52 chedery, jesziwa oraz religijna szkoła dla dziewcząt organizacji Bet Jaakow. W latach 1927–1939 wydawano 12 czasopism w języku jidysz.

Po wybuchu II wojny światowej, miasto zostało zbombardowane przez lotnictwo niemieckie, a następnie zajęte przez Armię Czerwoną. Po jej wycofaniu się, do Międzyrzeca wkroczyły wojska niemieckie. Rozpoczęły się wtedy masowe egzekucje Żydów. W 1942 r. Niemcy utworzyli getto oraz duży obóz pracy. Ostateczna likwidacja getta w Międzyrzecu nastąpiła w 1943 roku. Niemcy zburzyli wtedy dzielnicę żydowską wraz z synagogą oraz zdewastowali cmentarz (rozstrzelali na nim 179 Żydów). Pozostali więźniowie zostali wywiezieni do niemieckich nazistowskich obozów zagłady w Treblince i na Majdanku.

Opis

Kahał w Międzyrzecu Podlaskim posiadał pod swoim zarządem dwa cmentarze. Nieznana jest dokładna data założenia starszego z nich, choć mógł istnieć już w I połowie XVI wieku. Jednak pierwsze pisemne informacje pochodzą z 1605 roku. Nekropolia położona była przy współczesnych ulicach Brzeskiej i Zarówie. W 1810 r., w związku z rozbudową miasta oraz wzrostem świadomości sanitarnej, książę Konstanty Czartoryski wymusił na gminie zamknięcie starego cmentarza. Mimo to nekropolia istniała jeszcze w okresie międzywojnia. Otoczona była murem z cegły, a wśród licznych macew stały dwa ohele wybudowane na grobach miejscowych rabinów.

Stary cmentarz żydowski został zniszczony przez Niemców w czasie II wojny światowej. Macewy wykorzystano wtedy do prac budowlanych i utwardzania dróg. Po wojnie okoliczni mieszkańcy wydobywali glinę, niszcząc same groby. Nieliczni ocalali Żydzi z Międzyrzeca zebrali płyty nagrobne odnalezione w różnych punktach miasta. Zostały one przytwierdzone do muru otaczającego nowy cmentarz żydowski przy ul. Brzeskiej 60. Najstarsza macewa upamiętnia Chawę, córkę Jaakowa, zmarłą w 1708 roku. Współcześnie na terenie starego cmentarza żydowskiego w Międzyrzecu Podlaskim znajdują się domy jednorodzinne, baza pogotowia ratunkowego oraz pawilon handlowy.

Oprac. Magda Lucima

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.