W 1583 r. uzyskała prawa i wolności przyznane mandatem przez Stefana Batorego. 20 sierpnia 1644 r. Władysław IV potwierdził nadane w 1583 r. przywileje i prawa będzińskich Żydów. Równocześnie zrównano w Będzinie w prawach kupców żydowskich z chrześcijańskimi. W dniu 20 listopada 1669 r. król Michał Korybut Wiśniowiecki potwierdził wolności i prawa będzińskich Żydów. W drugiej połowie XVIII w. Żydzi stanowili już większość w Będzinie. Prowadzili tutejsze rzeźnie, karczmy i przeważającą liczbę straganów handlowych. W 1685 r. Jan III Sobieski potwierdził ich wolności i przywileje, ponownie zaakceptował je w 1766r. Stanisław August Poniatowski. W 1795 r. Będzin znalazł się w zaborze pruskim. Tym samym będzińscy Żydzi przeszli pod jurysdykcję prawa pruskiego, które od 1791 r. zezwalało Żydom na zakładanie odrębnych cechów rzemieślniczych. W XIX w. nastąpił bardzo szybki wzrost żydowskiej populacji w mieście. W 1835 r. w mieście żyło 1200 Żydów, stanowiąc 49% ogółu mieszkańców, 20 lat później było już 2240 Żydów, stanowiąc 68% mieszkańców. W okresie tym Będzin bardzo szybko się rozwijał, głównie dzięki wydobyciu węgla kamiennego i produkcji stali.

Podczas I wojny światowej miasto Będzin zajęły wojska niemieckie. Ich obecność wywarła pozytywny wpływ na pozycję będzińskich Żydów, ponieważ na sąsiednim niemieckim Śląsku Żydzi cieszyli się już pełnym równouprawnieniem. Zakończenie I wojny światowej przyniosło odrodzenie państwa polskiego, w granicach którego znalazł się Będzin.

W 1921 r. w Będzinie żyło 18 210 Żydów, stanowiąc 60% ogółu mieszkańców. Społeczność żydowska w Będzinie rozwijała bogatą kulturę, która obejmowała muzykę, literaturę, oraz sztukę. Żydowscy fabrykanci byli udziałowcami w przemyśle metalurgicznym i właścicielami zakładów chemicznych.

Wraz nadejściem II wojny światowej i okupacją niemiecką, życie społeczności żydowskiej w Będzinie zostało brutalnie przerwane. Wojska niemieckie zajęły Będzin 4 września 1939 roku. W nocy z 8 na 9 września 1939 r. Niemcy spalili synagogę wraz z 200 modlącymi się w środku Żydami. W latach 1940-1943, Niemcy utworzyli getto w Będzinie. W 1940 r. Reichsführer SS Heinrich Himmler powołał do istnienia obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau. Równocześnie od października 1940 r. rozpoczęto wysyłki pierwszych transportów z Będzina do obozu Auschwitz-Birkenau. W maju 1942 r. Niemcy rozpoczęli wielką akcję wywózki śląskich Żydów do obozu Auschwitz-Birkenau.

W styczniu 1945 r. Będzin zajęły wojska sowieckie. Na przełomie stycznia i lutego 1945 r. do Zagłębia Dąbrowskiego zaczęli napływać Żydzi. Część z nich była dawnymi mieszkańcami Będzina, którzy teraz usiłowali powrócić do swoich domów. Większość przebywających w Będzinie Żydów traktowała swój pobyt w Zagłębiu Dąbrowskim jako miejsce krótkiego odpoczynku w drodze na zachód lub do Palestyny.  W 1957 r. władze polskie podpisały umowę o repatriacji z ZSRR, w wyniku której na Dolny Śląsk przyjechały nowe transporty z Żydami. Nadal funkcjonowały kongregacje i oddziały Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce (TSKŻ), które od początku lat 60. XX w. rozwijały żywą działalność skierowaną przede wszystkim na dzieci i młodzież. Sytuacja uległa jednak pogorszeniu po wojnie izraelsko-arabskiej w 1967 r. i masowej kampanii wyjazdów po 1968 r. Na początku lat 70. XX w. po życiu żydowskim w Będzinie i na terenie całego Śląska nie było już właściwie ani śladu.

Opis

Nowy cmentarz żydowski w Będzinie znajdował się przy ul. Zagórskiej, na wysokości przystanku autobusowego. Obecnie na jego miejscu znajdują się parking i baza samochodowa, a jedynym zachowanym fragmentem cmentarza jest część muru.

Cmentarz założono w 1870 roku, a jego powierzchnia wynosiła około 0,3 ha. Podczas II wojny światowej został zdewastowany przez niemieckich okupantów. W okresie PRL na jego terenie wybudowano zajezdnię autobusową. Adam Szydłowski tak opisał losy tej nekropolii: „Ostatnim śladem (jeżeli nie liczyć publikacji Kazimierza Urbana Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944–1966), po założonym w połowie XIX wieku cmentarzu żydowskim przy ulicy Zagórskiej nadal pozostaje jedynie resztka muru oraz odkopane macewy z nieczynnej rampy kolejowej [patrz niżej – przyp. red.]. Cmentarz swoją rolę pochówkową pełnił aż do czasów II wojny światowej. W 1943 roku rejon cmentarza stał się miejscem należącym do zarządu kamieniołomów »Eltes«. To właśnie ta firma, nawet po zakończeniu wojny, nadal prowadziła szeroko zakrojone prace wydobywcze dokonując dalszej dewastacji i profanacji cmentarza. W wyniku podjętej interwencji przez gminę żydowską, władze powiatowe zabroniły dalszej eksploatacji tego terenu, jednakże firma »Eltes« odwołała się od decyzji i pomimo interwencji Centralnego Komitetu Żydów Polskich oraz Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego prowadziła prace, aż do połowy 1946 roku. Cmentarz jednak nie zaznał spokoju. Pod koniec lat sześćdziesiątych ówczesna dyrekcja PKS, stając przed dylematem, w którą stronę poszerzyć bazę, wybrała wariant najbardziej katastrofalny w swych dalszych skutkach. Postanowiono rozbudować bazę o teren i tak już zrujnowanego cmentarza, mimo iż po przeciwległej stronie były nieużytki. To świadome, celowe, barbarzyńskie działanie doprowadziło do ostatecznej likwidacji cmentarza. Tylko nieliczną część macew udało się kilku mieszkańcom przewieźć na teren jedynego ocalałego cmentarza na wzgórzu zamkowym [przy ul. Podzamcze – przyp. red.]. Reszta macew została zasypana w ziemi oraz przykryta asfaltem. Udało się też ekshumować nieliczne groby, przenosząc ciała na teren cmentarza w Czeladzi przy ul. Będzińskiej. Jeden ze świadków tamtych dni tak relacjonuje ówczesne wydarzenia – część tablic, macew wyniesiono, a następnie przyjechał mały spychacz i zrównał wszystko z ziemią. Później przywieziono tłuczeń i zaasfaltowano cały plac z kośćmi”.

Wiosną 2008 roku Adam Szydłowski z Zagłębiowskiego Centrum Kultury Żydowskiej odkrył, że stara rampa kolejowa w Będzinie została zbudowana z macew pochodzących z cmentarza przy ul. Zagórskiej, który zlikwidowano w 1969 roku. W 2008 roku odnalezione macewy przeniesiono na cmentarz żydowski przy ul. Podzamcze.

W 2024 roku cmentarz został oznaczony pamiątkową tablicą w ramach Programu „Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczpospolitej Polskiej.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN