W latach 1842–1848 wybudowano nową synagogę. Na mocy ustawy z 1847 roku uchwalono statut rybnickiej Gminy Synagogalnej w Rybniku. W 1893 r. w mieście powstał dom dla sierot żydowski, obsługujący cały region opolski.

W przeciwieństwie do mniejszych ośrodków, Rybnik nie został dotknięty na przełomie XIX i XX wieku falą migracji Żydów śląskich do dużych miast Niemiec. W 1910 roku mieszkało tu 365 wyznawców judaizmu (3,1% ogółu mieszkańców). Istotne okazało się dopiero włączenie miasta do Polski w czerwcu 1922 roku, co poskutkowało licznymi wyjazdami miejscowych Żydów, prezentujących z reguły nastawienie proniemieckie. Jednakże na miejsce wyjeżdżających zaczęli napływać Żydzi polscy. Wskutek tych zjawisk w 1923 roku gmina żydowska w Rybniku liczyła 120 członków. W 1927 roku było ich 154, natomiast w 1931 roku – 261. W 1939 roku w Rybniku mieszkało 301 Żydów.

W okresie okupacji niemieckiej miasto zostało wcielone bezpośrednio do Rzeszy. Wielu Żydów z Rybnika uciekło pieszo w kierunku Żor i Pszczyny, podążając za wycofującym się wojskiem polskim. Wielu z nich zostało pojmanych przez specjalne jednostki policji niemieckiej i rozstrzelanych. Niemcy zgromadzili wszystkich pozostałych rybnickich Żydów w więzieniu, które znajdowało się na zamku. Początkowo zmuszano ich do pracy pod nadzorem, następnie wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Opis

Nowy cmentarz żydowski w Rybniku był ostatnią użytkowaną nekropolią wyznawców judaizmu, powstałą w granicach Górnego Śląska. Jego założenie wymuszone zostało zamknięciem do celów grzebalnych z dniem 1 stycznia 1931 roku starego cmentarza przy ul. 3 Maja, a związane było z ugodą, jaką miejscowa wspólnota żydowska zawarła z władzami miasta w połowie października 1931 roku.

Nekropolia powstała w pobliżu ulicy Rudzkiej na działce rolnej o powierzchni 0,22 ha w kształcie trójkąta prostokątnego, położonej na północ od nowo powstałego cmentarza ewangelickiego. Wraz z cmentarzem katolickim wszystkie trzy nekropolie tworzyły zespół cmentarza wielowyznaniowego. Jego żydowska część została przygotowana wedle obowiązujących wówczas norm. Bez wątpienia stworzono planowany dojazd, położono wodociąg, a teren ujęto ogrodzeniem. W zachodniej części zbudowano położony na planie prostokąta dom przedpogrzebowy, do którego główne wejście prowadziło z drogi dojazdowej.

Choć nie wiadomo, kiedy nowo powstały cmentarz został oficjalnie oddany do użytku, to z dużą dozą prawdopodobieństwa jego działalność zainaugurował odbyty 28 stycznia 1932 roku pogrzeb zmarłej dwa dni wcześniej w wieku 61 lat Ernestiny Silbiger z domu Domborowski. Przez niecałą dekadę pochowano na nim nie więcej jak 30 osób. Ostatni był kupiec Noa Leschziner, zmarły w Rybniku na początku 1940 roku w wieku 81 lat.

Cmentarz przetrwał okres II wojny światowej. Po jej zakończeniu teren przeznaczono na pochówki żołnierzy radzieckich. W trakcie urządzenia nekropolii wojskowej zatarto wszelkie istniejące ślady grobów żydowskich.

Oprac. Sławomir Pastuszka

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.