Rozwój osadnictwa nastąpił po wydanym w 1812 roku tzw. edykcie emancypacyjnym. W chwili jego wejścia w życie w Pszczynie mieszkały 24 rodziny żydowskie, w 1835 roku – 210 Żydów, w 1861 roku – 331. W 1835 roku zbudowano nową synagogę, w 1847 – uchwalono statut gminy synagogalnej.

W 1885 roku w mieście mieszkało 340 Żydów, ale niebawem rozpoczął się obejmujący cały Śląsk proces migracji do większych ośrodków miejskich. Spotęgował się on po wejściu miasta w granice odrodzonej Polski, podczas gdy większość Żydów zajmowała postawę proniemiecką. Po 1922 roku pozostało zaledwie 60 z nich.

Zjawiskiem charakterystycznym dla okresu II Rzeczpospolitej był napływ Żydów z ziem polskich, niejako zajmujących miejsce emigrujących poprzedników. W 1931 roku w Pszczynie mieszkało 83 Żydów, w 1939 roku – 91. Po wybuchu II wojny światowej, w dniu 10.05.1940 roku. Niemcy wywieźli wszystkich miejscowych Żydów z miasta do Trzebini. Większość z nich w 1943 r. została zgładzona w niemieckim nazistowskim obozie zagłady Auschwitz-Birkenau.

Po zakończeniu wojny do Pszczyny napłynęła znaczna ilość Żydów ocalonych na terenie ZSSR. W połowie lat 50. XX wieku miasto zamieszkiwało około 200 Żydów. Większość opuściła miasto po 1957 roku, ale do dziś są tu osoby pochodzenia żydowskiego przynależące do organizacji żydowskich w Bielsku-Białej, Katowicach i Krakowie. W 2010 roku jeszcze cztery z nich urodziły się w przedwojennej Pszczynie.

Opis

Cmentarz żydowski w Pszczynie założony został na północ od centrum miasta, na przedmieściu nazywanym dawniej Skotnicą, w pobliżu dróg do Piasku i Jankowic, czyli obecnych ulic Katowickiej i Bieruńskiej. Wcześniej miejscowa społeczność wyznania mojżeszowego grzebała swoich zmarłych w Mikołowie, a przed 1683 rokiem – w Oświęcimiu.

Działkę w kształcie prostokąta o powierzchni 0,64 ha zakupiono 2 sierpnia 1814 roku za 240 talarów od mistrza stolarskiego Josepha Zawiszy. Należność spłacono 20 grudnia 1816 roku, a cztery dni później pszczyńska gmina żydowska została wpisana jako właściciel gruntu do księgi wieczystej. Na plac grzebalny przeznaczono początkowo część o powierzchni 0,25 ha, oddaloną najbardziej na wschód od szosy, do której prowadziła ścieżka, wytyczona przy południowym krańcu frontowej części działki. Cmentarz otoczono drewnianym płotem, a od strony zachodniej zbudowano niewielki dom przedpogrzebowy.

Pierwszą pochowaną na cmentarzu osobą była czteroletnia Jettel Guttmann, córka miejscowego rabina, zmarła 10 września 1814 roku w Pszczynie. Jej niewielka stela istnieje do dzisiaj, stojąc nadal w oryginalnym miejscu. Pierwszą dorosłą osobą, a trzecią z kolei, która znalazła tu wieczny spoczynek był kupiec Marcus Joachim (Meyer Jochem) Plessner z Pszczyny, zmarły 9 grudnia 1815 roku w wieku 69 lub 72 lat. Poza mieszkańcami miasta, cmentarz użytkowali także Żydzi z ponad 20 pobliskich wsi i folwarków. W latach 50. i 60. XIX wieku swoich zmarłych w Pszczynie grzebali też współwyznawcy z Dziedzic, które znajdowały się wówczas po stronie austriackiej.

W maju 1878 roku z działki cmentarza odłączono dwa pięcioarowe fragmenty, poprzez co jej całkowita powierzchnia zmniejszyła się do 0,54 ha. Natomiast w drugiej połowie 1888 roku – w związku z niemal całkowitym zapełnieniem – przestrzeń grzebalną powiększono w stronę ulicy o niemal ćwierć hektara. Przy zachodniej granicy wzniesiono w tym samym czasie nową halę cmentarną i ceglany mur wewnętrzny z dwiema rozmieszczonymi symetrycznie kutymi furtkami, których projekt wykonał 12 maja 1888 roku pszczyński mistrz murarski Ernst Betz. Pomiędzy ulicą a murem urządzono część gospodarczą z aleją dojazdową do budynku. Cały cmentarz otoczono nowym drewnianym płotem ze sztachet z betonowymi słupkami, a przy ulicy – na wprost domu przedpogrzebowego – ulokowano bramę wjazdową.

Cmentarz kilkukrotnie padał ofiarą wandali. Pierwszy udokumentowany tego typu incydent miał miejsce we wrześniu 1892 roku. Kolejne akty dewastacji nagrobków, seria kradzieży i dwa napady rabunkowe na odwiedzające groby osoby miały miejsce w latach 20. XX wieku.

Na cmentarzu spoczęło niewiele ponad 740 osób, z których blisko 350 stanowiły dzieci do trzynastego roku życia.

Okres II wojny światowej cmentarz przetrwał praktycznie nienaruszony, choć podejmowano próby jego likwidacji lub zmiany jego przeznaczenia. Ucierpiał dopiero na początku 1945 roku podczas działań frontowych. Na jego terenie pozycje obronne utworzyło wojsko niemieckie, które przez około tydzień na przełomie stycznia i lutego prowadziło ostrzał ze stacjonującymi opodal żołnierzami armii radzieckiej. W efekcie tych działań niemal całkowicie zniszczono kwaterę dziecięcą, uszkodzono ściany domu przedpogrzebowego i liczne nagrobki we frontowej części. Poległych w trakcie walk żołnierzy obu armii pochowano na cmentarzu we wspólnej mogile.

Po zakończeniu II wojny światowej cmentarz znajdował się pod opieką miejscowych Żydów. Na przełomie lat 50. i 60. XX wieku przeprowadzono prace porządkowe oraz ustawiono do pionu część przewróconych nagrobków. W kolejnych latach stan cmentarza pogarszał się. Od 2005 roku prowadzone są na nim zaawansowane prace renowacyjne, kierowane przez opiekuna nekropolii. Jest to jedna z najlepiej utrzymanych nekropolii żydowskich w Polsce.

Oprac. Sławomir Pastuszka

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.