Wizytacja biskupia w 1774 roku wykazała, że w tutejszej parafii mieszkało 23 Żydów, stanowiąc zaledwie 0,5% ogółu ludności.

Tolerancyjne wobec Żydów przepisy nowej administracji sprzyjały ich osiedlaniu się w Prusach Nowowschodnich. Polityka władz Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (Królestwa Kongresowego) miała z kolei na celu skoncentrowanie ludności żydowskiej w miastach i opuszczenie przez nią wsi. Skutkiem takich działań stał się szybki wzrost liczby Żydów w miejscowości typu Myszyńca. W 1808 roku stanowili oni ponad 7% ludności miasta, a 19 lat później w samym mieście żyło ponad 350 osób pochodzenia żydowskiego (30% wszystkich mieszkańców). W połowie XIX wieku istniała tu już dobrze zorganizowana społeczność żydowska, a jej członkowie podlegali nadzorowi bóżniczemu (władza gminy żydowskiej) w Ostrołęce, gdzie uczęszczali do synagogi. Własną bóżnicę Żydzi zbudowali dopiero w 1855 roku, z chwilą ustanowienia w Myszyńcu odrębnego nadzoru bóżniczego (starania o to czyniono przez ćwierć wieku). Gmina liczyła w tym czasie 120 rodzin (741 osób; 43% ludności), zatrudniała podrabina, kantora i szkolnika. W mieście działała także mykwa i szkoła. Społeczność żydowska Myszyńca dysponowała już wówczas własnym cmentarzem. Działały tu także dwa sztyble, z których jeden prowadzili myszynieccy chasydzi.

Już w latach 20. XIX wieku Żydzi zajmowali ważną pozycję w życiu gospodarczym Myszyńca, posiadając ponad jedną czwartą kramów i warsztatów rzemieślniczych (krawcy, piekarze, szklarze). Ich pozycja rosła wraz ze wzrostem liczebnym społeczności żydowskiej, która w końcu stulecia stanowiła już zdecydowaną większość mieszkańców pozbawionego przez zaborcę praw miejskich Myszyńca.

Katastrofalne skutki dla gminy myszynieckiej miał wybuch pierwszej wojny światowej i zarządzone przez rosyjskie wojsko w sierpniu 1914 roku wypędzenie wszystkich Żydów z Myszyńca. Rok później w czasie przechodzenia przez Kurpie frontu osada, w tym jej opustoszała dzielnica żydowska, w większości spłonęła. Pierwszy spis powszechny przeprowadzony w odrodzonej Polsce w 1921 roku wykazał w Myszyńcu zaledwie niespełna tysiąc Żydów, czyli o połowę mniej niż w 1906 roku. Mimo takiego spadku wyznawcy judaizmu stanowili nadal 49% ogółu mieszkańców miasteczka.

Myszynieccy Żydzi lat międzywojennych utrzymywali się głównie nadal z rzemiosła i handlu — należała do nich połowa wszystkich sklepów i warsztatów. Pod koniec lat 20. XX wieku w mieście pracowało 20 żydowskich szewców, a siedemdziesięciu tutejszych piekarni należało do Żydów. W ich rękach znajdował się także między innymi młyn parowy.

W Myszyńcu działał fundusz charytatywny, a chorymi opiekowało się bractwo dobroczynne Linat ha-Cedek. Na osadnictwo żydowskie w Palestynie zbierał fundusz Keren Kajemet le-Israel. Dzieci uczyły się w chederach. Chłopcy studiowali w tutejszej jesziwie, założonej przez rabina Jehudę Lejba Analika (studiowało w niej kilkudziesięciu chłopców z miasta i okolicy). Dziewczęta mogły uczyć się w szkole Bejt Jaakow.

Na scenie politycznej dominowała ortodoksyjna Aguda, w której działali rabin i podrabin. Z inicjatywy Zeewa Jerushalmiego (Jeruzalimskiego), właściciela niewielkiej fabryki oleju, powstał lokalny oddział Organizacji Syjonistów-Ortodoksów „Mizrachi” i jej młodzieżówki, He-Chaluc ha-Mizrachi. Działała również w Myszyńcu komórka Syjonistów Ogólnych, lokalne oddziały Poalej Syjon i Poalej Syjon-Lewica. Część myszynieckiej młodzieży żydowskiej o sympatiach syjonistycznych skupiła się w komórkach He-Chaluc i He-Chaluc ha-Cair. Działacze syjonistyczni zorganizowali w mieście biblioteki, powołali także kółko dramatyczne.

Po wybuchu drugiej wojny światowej duża część Żydów myszynieckich zbiegła na wschód, na tereny, które znalazły się pod okupacją sowiecką (między innymi do Słonima w województwie nowogródzkim), gdzie po zajęciu tych ziem przez Niemców w 1941 roku podzielili los tamtejszych społeczności żydowskich. Wielu Żydów z Myszyńca, którzy pozostali w osadzie, zostało zamordowanych przez Niemców zaraz na początku drugiej wojny światowej. Pozostałych okupanci deportowali do gett w innych miejscowościach.

Opis

Cmentarz żydowski w Myszyńcu powstał w pierwszej połowie XIX wieku. Najstarsza wzmianka o nim pochodzi z roku 1855. Wcześniej Żydzi myszynieccy chowali swoich zmarłych w pobliskiej Ostrołęce. Nekropolię założono po wschodniej stronie drogi do Pełt, obecnej ulicy Most Kopański, około 1,2 kilometra na północny zachód od rynku. Przed drugą wojną światową cmentarz ogradzał drewniany płot. Przy wejściu znajdował się dwuizbowy drewniany budynek, który służył za mieszkanie dla rodziny polskiego dozorcy oraz prawdopodobnie, jako dom przedpogrzebowy.

Podczas okupacji niemieckiej rozpoczął się proces niszczenia cmentarza, kontynuowany także w dekadach powojennych. Jeszcze w latach 60. ubiegłego stulecia w obrębie nekropolii znajdowało się przynajmniej kilkadziesiąt nagrobków. Były one stopniowo wywożone, a cmentarz stał się kopalnią piachu. Przy jego wybieraniu dochodziło do niszczenia grobów i rozrzucania kości. W wyniku postępującej dewastacji wszelkie naziemne ślady cmentarza uległy zatarciu, a jego teren porósł las. Przez cmentarz przeprowadzono linię elektryczną. Granice obszaru grzebalnego pozostają nieczytelne.

Dzięki wsparciu finansowemu Aharona Shachala, potomka myszynieckich Żydów, na skraju nekropolii stanął skalny blok-pomnik z tablicą z gwiazdą Dawida i napisem ku czci dawnych żydowskich mieszkańców Myszyńca. W realizacji dzieła uczestniczyła Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Uroczystość odsłonięcia i rededykacji cmentarza odbyła się we wrześniu 2016 roku.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN