Historia

Historia Żydów w Raniżowie nie została dotąd rozpoznana; nie wiadomo kiedy przybyli i osiedlili się, jak tworzyli społeczne, religijne czy zawodowe struktury wpływające na kształtowanie się i rozwój miejscowości. W wykazie żydowskich gmin wyznaniowych na terenie Galicji z 1870 roku Raniżów nie występuje jako samodzielna gmina. W tym czasie Żydzi z Raniżowa włączeni byli do żydowskiej gminy wyznaniowej w Kolbuszowej, liczącej 2140 Żydów, trzy synagogi oraz jeden cmentarz. Zapewne wykaz uwzględniał cmentarz żydowski w Kolbuszowej założony jeszcze w 1. poł. XVIII wieku (1736 rok), co oznacza, że w 1870 roku cmentarz żydowski w Raniżowie oficjalnie jeszcze nie funkcjonował. W 1876 roku odnotowano już odrębny żydowski okręg metrykalny Raniżów, włączony do żydowskiej gminy wyznaniowej Sokołów. W 1890 roku w Raniżowie mieszkało 271 Żydów, natomiast w kolonii Ranischau 70.  

Informacje na temat cmentarza jednoznacznie potwierdzające jego istnienie i lokalizację  znajdują się w „Protokole parcel gruntowych Raniżowa” z roku 1900, w świetle którego cmentarz usytuowany jest na parceli gruntowej nr 3348/2 i zajmuje powierzchnię 74,83 arów.  Arkusz tej posiadłości nr 278 wskazuje dodatkowo, że „okopisko” stanowi własność gminy izraelickiej Raniżów. Przy wschodniej granicy cmentarza usytuowany był budynek należący do Wolfa Hilingera, być może przez jakiś czas pełnił funkcję domu pogrzebowego (?). Żydzi mieszkający w Raniżowie zostali wysiedleni przez nazistów jesienią 1941 roku, najpierw do Sokołowa Małopolskiego i Głogowa Małopolskiego, skąd później trafili do obozów zagłady. Ostatni pochówek na cmentarzu miał miejsce w 1942 roku. Później cmentarz był już nieużytkowany do celów sepulkralnych, pomniki nagrobne zostały zniszczone i wywiezione, a teren zalesiony.

Opis    

Cmentarz żydowski w Raniżowie położony jest w centralnej części miejscowości, w kwartale pomiędzy ulicami: św. Floriana, Młyńską oraz Sportową. Cmentarz jest nieogrodzony i nieoznakowany. Na całej powierzchni porośnięty krzewami i drzewami zdominowanymi przez sosny. Trudno jest odczytać granice cmentarza w terenie oraz odnaleźć naziemne relikty pochówków (poza jednym betonowym fundamentem nagrobka). Warto jednak zwrócić uwagę na trzy dęby usytuowane wzdłuż zachodniej granicy „okopiska”, czytelnego z tej strony z uwagi na wyniesienie terenu. Ich wymiary - pierśnica około 220-240 cm pozwalają szacować je na około 130-160 lat (według tabeli wiekowej drzew), co wskazuje, że przypuszczalnie były one sadzone w momencie zakładania cmentarza. Ponadto w niewielkiej odległości od obecnej północnej granicy działki nr 1356 czytelne jest lekkie obniżenie terenu, rów/wał (?), mogący wytyczać pierwotną granicę „okopiska”.     

Dostęp do zabytku bez ograniczeń.

Oprac. dr Jadwiga Stęchły, OT NID w Rzeszowie, 15.01.2026 r.