Po inkorporacji do Korony ówczesna niewielka osada pozostawała w rękach królewskich, a następnie aż do końca istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów - szlacheckich. Dopiero poprowadzenie przez nią linii kolejowej z Warszawy do Petersburga zapoczątkowało jej szybszy rozwój (1862), najpierw jako podwarszawskiego letniska, a od lat 90. XIX wieku — osady przemysłowej. Prawa miejskie Wołomin odzyskał już w odrodzonej Polsce w 1919 roku.

Początki osadnictwa żydowskiego w Wołominie przypadają na koniec XIX wieku. Przemysłowcy żydowskiego pochodzenia odegrali znaczną rolę w rozwoju miasta, uruchamiając nowe przedsiębiorstwa i tworząc miejsca pracy. Na przełomie stuleci w Wołominie powstały liczne fabryki i zakłady należące do Żydów, między innymi założona przez Szlomo Kohna Huta Szkła „Wołomin”, fabryka tekstyliów Artura Landaua, wytwórnia lasek Jakuba Lejba Dajczgewanda oraz fabryka narzędzi rolniczych Michała Kona i Szymona Donde. Większość wołomińskich wyznawców judaizmu była zwykłymi robotnikami lub utrzymywała się z drobnego handlu i rzemiosła. Stanowiła grupę społeczną zróżnicowaną nie tylko pod względem majątkowym. Uwidaczniały się także podziały w kwestiach obyczajowości, religijności czy polityki, co znalazło wyraz w silnej pozycji zarówno miejscowych syjonistów, jak i lokalnej komórki konserwatywnej, pozostającej pod wpływem chasydów z Góry Kalwarii i partii Aguda. Przed drugą wojną światową w Wołominie rezydował cadyk Eliezer Szlomo, związany z chasydzką dynastią założoną przez Ezechiela, syna Cwi Hirsza Tauba.

Pierwszy przeprowadzony po odzyskaniu niepodległości spis powszechny z 1921 roku wykazał, że ponad 3 tysiące wołominian zadeklarowało żydowskie pochodzenie lub wyznanie mojżeszowe. Życie społeczności koncentrowało się w centrum miasta, przy ulicach Warszawskiej, Wileńskiej, Przechodniej, 11 Listopada. Udział tej grupy narodowościowej w całej populacji Wołomina wynosił wówczas 49%. Stopniowo odsetek ludności żydowskiej malał, ale w końcu lat 30. wynosił jeszcze około 20% spośród 18 tysięcy mieszkańców miasta. W okresie międzywojennym w Wołominie istniała jedna synagoga oraz dwa domy modlitwy. Działały liczne stowarzyszenia i organizacje żydowskie, między innymi Biblioteka im. I.L. Pereca czy klub sportowy Makabi. Żydzi uczestniczyli także w życiu publicznym miasta — w 1934 roku w wyborach do Rady Miejskiej objęli 5 z 24 miejsc.

Po wybuchu drugiej wojny światowej wojska niemieckie zajęły Wołomin w połowie września 1939 roku, natychmiast przystępując do represjonowania ludności żydowskiej. Jesienią następnego roku na tzw. Sosnówce, w okolicach dzisiejszego stadionu „Huraganu”, utworzono getto (obejmowało ono tereny wzdłuż torów kolejowych przy ulicy Wilsona do Kobyłki, do ulicy Wspólnej, dalej drogą z Kobyłki do Wołomina, następnie do ulicy Wiejskiej, Glinki, Cementowej), w którym stłoczono około 2700 osób (część wołomińskich Żydów uciekła na tereny okupowane przez Sowietów), w tym także przesiedleńców z okolicznych mniejszych miejscowości. Mieszkańców getta zobowiązano do prac przymusowych na rzecz Niemców. Sprawy natury administracyjnej okupant powierzył Judenratowi. Początkowo wołomińskie getto nie było ściśle odizolowane od miasta, co umożliwiało kontakty z jego pozostałą częścią. Z czasem Żydzi zostali odcięci od świata zewnętrznego, co drastycznie pogorszyło warunki życia w getcie, którego likwidacja nastąpiła w październiku 1942 roku. Większość Żydów wywieziono do Radzymina, a stamtąd do obozu zagłady w Treblince. Jeszcze w samym Wołominie Niemcy zdołali rozstrzelać od 400 do 600 osób, w tym wielu starców i chorych. Ich zwłoki pogrzebano w masowym, do dziś nieoznakowanym grobie w pobliżu ulicy Janusza Korsaka. W 1943 roku na terenie miasta istniał obóz pracy przymusowej, w którym przebywali Żydzi zatrudnieni w hucie szkła. Po zakończeniu działań wojennych do Wołomina powrócili tylko nieliczni Żydzi. Ukonstytuował się Komitet Żydowski, w którym zarejestrowały się 53 osoby. Zapewne większość ocalonych w kolejnych latach opuściła Polskę.

Uczczenie pamięci wołomińskich Żydów za cel postawił sobie zawiązany w 2018 roku Społeczny Komitet Budowy Gaju Pamięci, którego inicjatywę zaakceptowali radni Wołomina. Gaj zaprojektowano na skwerze przy skrzyżowaniu ulic Korsaka i Wilsona, w pobliżu stadionu „Huraganu” (terenu getta). Otrzymał formę parku brzozowego, w którym stanęły trzy kamienne ławki oraz cokół z jasnego piaskowca, z wyrytym na nim wierszem Jerzego Ficowskiego. Gaj otwarto w czerwcu 2019 roku.

Opis

Cmentarz żydowski w Wołominie znajduje się we wschodniej części miasta, przy obecnej ulicy Andersa (dawnej Ślepej). Zajmował 0,55 hektara powierzchni. Data powstania tej nekropolii nie jest znana — prawdopodobnie nastąpiło to w początkach XX wieku. Cmentarz pozostaje nieczynny od 1942 roku. Formalnie został zamknięty uchwałą wojewódzkich władz administracyjnych w 1964 roku. Od tego czasu pozostaje bez opieki. Jeszcze do lat 70. ubiegłego wieku cmentarz był ogrodzony i znajdowały się na nim nieliczne nagrobki. Później nekropolia została zniwelowana. W latach 90. miały miejsce przypadki, że bawiące się tu dzieci znajdowały ludzkie kości.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN