Ich osadnictwo nie podlegało większym ograniczeniom. W XIX stuleciu liczebność ludności żydowskiej w Mordach dynamicznie rosła. W 1827 roku żyło ich tu już ponad 500 (45% ogółu ludności), a do końca stulecia liczebność wyznawców judaizmu potroiła się (61%). Większość Żydów zajmowała się tradycyjnie handlem obwoźnym oraz obrotem produktami żywnościowymi, nabywanymi w okolicy. Trudniła się również rzemiosłem, zwłaszcza krawiectwem i szewstwem.

Życie społeczne toczyło się wokół synagog i bet midraszu. Społeczność miała charakter w dużym stopniu chasydzki — w miasteczku znajdowało się kilka sztybli, należących do zwolenników cadyków z Góry Kalwarii, Radzynia i Międzyrzeca Podlaskiego. W Mordach działało Stowarzyszenie Chasydów Radzyńskich, do którego należał dom modlitwy założony w 1890 roku.

Podczas pierwszej wojny światowej, jesienią 1915 roku miasto znalazło się pod okupacją niemiecką. Zniesiono rosyjskie ograniczenia nałożone na życie publiczne i polityczne, dzięki czemu w 1916 roku powstała publiczna biblioteka, a w następnym roku — lokalne komórki Bundu i syjonistów. Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku Armia Czerwona okupowała Mordy przez dwa tygodnie. Po odbiciu miasta przez Wojsko Polskie, w połowie września, doszło do pogromu dokonanego przez żołnierzy. Zginął w nim miejscowy przywódca Bundu Izrael Lederman. Po procesie stracono także czterech aktywistów tej organizacji, oskarżonych o popieranie bolszewików.

W odrodzonej Polsce udział Żydów w ludności Mord systematycznie spadał. Pierwszy spis powszechny po odzyskaniu niepodległości wykazał ich w miasteczku, ponad 1700, co stanowiło 53% ogółu mieszkańców (1921). W okresie międzywojennym aktywność polityczna Żydów z Mord znacznie wzrosła. Najliczniejszą partią była wówczas Poalej Syjon, działały również organizacje młodzieżowe — Ha-Szomer ha-Cair i Ceirej Syjon. We wczesnych latach 30. XX wieku syjoniści-rewizjoniści utworzyli oddział Brit Ha-Chajal— organizacji gromadzącej Żydów będących żołnierzami Wojska Polskiego. W ostatnich wyborach do gminy, jakie odbyły się w 1937 roku, wygrała konserwatywna Aguda, otrzymując trzy z siedmiu mandatów. Po dwa mandaty otrzymali rewizjoniści i Związek Rzemieślników. W 1922 roku otwarto w Mordach żydowski dom kultury, prowadzony przez Tarbut. W połowie lat 20. zarysował się spór o bibliotekę pomiędzy młodymi komunistami i nadmiernie ich zdaniem promowanymi w niej syjonistami. W 1925 roku złożono do władz wniosek o otwarcie szkoły żydowskiej. Po jego odrzuceniu rodzice musieli posyłać dzieci do szkoły w Siedlcach.

We wrześniu 1939 roku Mordy zostały zbombardowane przez niemieckie Luftwaffe. Większość domów w miasteczku spłonęła. Po opuszczeniu przez Niemców Mord na ich miejsce pojawiła się Armia Czerwona. Z kolei, gdy Armia Czerwona wyniosła się z miasta, powróciła do niego armia niemiecka. Ze względu na bliskość Bugu tysiące uchodźców z Warszawy zatrzymywało się tutaj „tranzytem” w drodze na wschód. W Mordach działała siatka polskich przemytników, którzy za opłatą przemycali Żydów na tereny kontrolowane przez Sowietów.

Na rozkaz okupanta powstał Judenrat (Rada Żydowska). W jego skład weszli: ostatni przewodniczący gminy Mosze Gerszon Lewenberg oraz trzech syjonistów-rewizjonistów: Arie Fajnzilber, Aron Fajnzilber i Mordechaj Furman. W 1940 roku Niemcy kilkakrotnie pobierali od Żydów wysokie kontrybucje. Do Mord, w których było już dwa tysiące miejscowych Żydów, napływali nadal żydowscy uchodźcy: w maju 1940 roku — ponad 170 Żydów z Łodzi, Siedlec, Mławy; w czerwcu tego roku — ponad 250 z Łodzi, Kalisza, Poznania i Krakowa. W okolicach miasta powstał obóz pracy przymusowej. Żydzi z Mord, Siedlec, Sokołowa i Węgrowa zmuszeni zostali do robót przy osuszaniu bagien. Wiosną 1941 roku do miasteczka dotarło 500 żydowskich robotników z Warszawy (warszawski Judenrat przysyłał dla nich paczki z żywnością i papierosami).

W czerwcu 1941 roku, po wybuchu wojny radziecko-niemieckiej, Niemcy utworzyli w Mordach getto. W maju następnego roku przebywało w nim ponad 3800 Żydów. Tutejsza dzielnica żydowska miała charakter otwarty, przetrwały codzienne więzi handlowe z polskim otoczeniem. Volksdeutscha Eckhardta, odpowiedzialnego za dzielnicę żydowską, uważano za względnie liberalnego. Kilkakrotnie zdarzyło mu się odpowiedzieć pozytywnie na prośby Judenratu o zwolnienie Żydów z obowiązku pracy przymusowej. Niemniej zdarzały się egzekucje Żydów, jako kara za przemycanie żywności do getta.

Akcję likwidacji getta w Mordach Niemcy przeprowadzili w dzień szabatu — 22 sierpnia 1942 roku. Wszyscy więźniowie, szacunkowo 3500 osób, zostali zapędzeni do Siedlec, a stamtąd wywiezieni koleją do obozu zagłady w Treblince wspólnym transportem wraz z Żydami z Siedlec, Łosic i innych miejscowości. Po wojnie do Mord powróciło tylko około 20 Żydów, aby ponownie osiąść w miasteczku. W maju 1945 roku 12 z nich padło ofiarą zabójstwa — po tym zdarzeniu pozostali Żydzi wyjechali do Warszawy.

Opis

Cmentarz żydowski w Mordach został założony w XIX stuleciu na wschód od centrum miasta. Położony jest na trójkątnej działce nr 2302, o powierzchni 0,95 ha, zlokalizowanej w lesie, po północnej stronie ul. 11 Listopada, a po lewej stronie drogi do Głuchowa. Historyczne granice są nadal widoczne. Wyznaczają je współczesne ogrodzenie z siatki oraz autentyczne wały ziemne z okresu funkcjonowania. Na zarośniętym starodrzewem terenie cmentarza zachowało się ok. 156 fragmentów macew, w tym kilkadziesiąt macew zachowanych w całości, wykonanych z granitowych głazów i piaskowca — najstarsze z nich pochodzą z pierwszej połowy XIX wieku. Na części nagrobków przetrwały inskrypcje w języku hebrajskim. Po wojnie część macew została podobno wykorzystana do budowy rampy przy stacji kolejowej. Po 2006 r. cmentarz był kilkakrotnie porządkowany przez młodzież z pobliskiej szkoły, a w 2020 r. przez wolontariuszy Fundacji Dziedzictwa Kulturowego.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN