W XVI w. Żydzi zaczęli zasiedlać także ulicę Szewską, a w kolejnych wiekach także ulice Jerozolimską, Synagogalną, Tylną, Niecałą, Kwiatka (obecnie Szeroką) oraz częściowo ulice Bielską, Grodzką i Stary Rynek.

Płoccy Żydzi specjalizowali się w handlu zbożem i drewnem, które spławiali Wisłą do Torunia i Gdańska. Zajmowali się też rzemiosłem, głównie tkactwem, kuśnierstwem, rzeźnictwem, szmuklerstwem i piekarstwem oraz produkcją szkła i dzierżawą.

W XVI w. chrześcijańskie mieszczaństwo było niechętne napływowi ludności żydowskiej, dochodziło do licznych konfliktów, m.in. o cmentarz. W 1568 r. król Zygmunt II August wyraził zgodę na zakup przez Żydów terenu poza murami miejskimi i przeznaczenie go pod nekropolię. Władze miasta nie zaaprobowały tej decyzji, a nakazy wpisania umowy do ksiąg miejskich spotkały się z odmową. Spór ciągnął się przez rządy kolejnego władcy, Stefana Batorego, który w 1580 r. nakazał poddanym przestrzeganie praw i zabronił prześladowania społeczności żydowskiej.

W 1617 r. Żydzi zawarli umowę z władzami miejskimi, dzięki której mieli zagwarantowaną wolność handlu oraz wykonywania określonych rzemiosł. Nie mogli natomiast warzyć piwa i innych trunków. W 1648 r. mieszczanie płoccy zawarli kolejne porozumienie z Żydami, które dotyczyło hiberny, czyli opłaty za zakwaterowanie i wyżywienie wojska stacjonującego w zimie.

W 1616 r. Płock spłonął podczas pożaru, a w wyniku zarazy w 1603 i 1625 r. zmarła spora liczba mieszkańców. Kolejne zniszczenia przyniósł najazd Szwedów w 1657 r., kiedy z dzielnicy żydowskiej ocalało tylko siedem domów. Po wojnie polsko-szwedzkiej Żydzi uzyskali przywileje, które umożliwiły im m.in. odbudowę oraz ułatwiły zagospodarowywanie pustych placów miejskich.

W XIX w. miasto stało się ważnym centrum handlu zbożem, pojawił się także drobny przemysł – przedsiębiorstwa branży spożywczej, metalowej i maszynowej. W 1870 r. Mojżesz Sarna wybudował fabrykę maszyn rolniczych, a w 1884 r. jego syn otworzył pierwszą odlewnię żeliwa. Wzrost ekonomiczny sprzyjał rozrostowi gminy żydowskiej. Założono nowy cmentarz żydowski oraz oddano do użytku szpital żydowski im. Izaaka Fogla.

W okresie międzywojennym w Płocku miały swoje oddziały wszystkie najważniejsze żydowskie partie polityczne, m.in. Mizrachi, Poalej Syjon i Bund. Z każdą z nich były powiązane różnorodne organizacje kulturalne, oświatowe, sportowe czy zawodowe. Wydawano żydowską prasę – „Płocker Cajtung”, „Dos Płocker Leben” i „Dos Płocker Wort”. W 1925 r. miasto uzyskało połączenie kolejowe z Kutnem.

W 1939 r. Płock został wcielony do Niemiec. W atmosferze napaści i prześladowań, niemieckie władze okupacyjne represjonowały społeczność żydowską; ograbiono starą synagogę, zdewastowano oba cmentarze, nakładano obowiązek prac przymusowych. W 1940 r. Niemcy wydali zarządzenie o oznakowaniu ludności żydowskiej, a następnie utworzyli getto o charakterze otwartym. Obejmowało ono ulice: Kwiatka, Tylną, Synagogalną, Jerozolimską, Niecałą i fragment ulicy Bielskiej. Przebywali w nim także Żydzi z Rypina, Raciąża, Mławy czy Sierpca.

W 1941 r. okupant rozpoczął realizację akcji wysiedlenia Żydów, której nadał kryptonim „Tempo”. Osoby chore i kalekie Niemcy zabili na miejscu, a pozostałych więźniów wysłali głównie do obozu w Działdowie, a stamtąd do miejscowości w dystrykcie radomskim Generalnego Gubernatorstwa. Deportację poprzedziły liczne egzekucje, m.in. w Lasach Brwilskich.

Społeczność żydowska funkcjonowała w mieście także po wojnie. W Płocku powstał Komitet Żydowski, a po jego likwidacji – oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów. Istniało życie kulturalne, działały m.in. sierociniec, chór; prowadzono kursy języka jidysz. Mimo to, Żydzi zaczęli stopniowo opuszczać Płock. Po 1959 r. pozostały zaledwie 3 osoby.

Opis

Nowy cmentarz żydowski w Płocku został założony w 1845 r. przy obecnej ul. Mickiewicza. Podczas II wojny światowej został zniszczony przez Niemców, którzy zabrali macewy na cele budowlane, m.in. do brukowania chodników oraz do budowy schodów prowadzących ze Wzgórza Dominikańskiego nad Wisłę. W 1949 r. wzniesiono na nekropolii pomnik ku czci pomordowanych Żydów w niemieckich nazistowskich obozach zagłady. Środkową część zdobi gwiazda Dawida na tle płomieni. Pomimo zniszczeń cmentarz był czynny jeszcze w okresie powojennym. Ostatni pochówek odbył się w 1968 roku. W 1983 r. z inicjatywy Związku Religijnego Wyznania Mojżeszowego wzniesiono lapidarium w formie ceglanego muru z przytwierdzonymi fragmentami macew. Zachowało się kilkanaście nagrobków i ich fragmentów.

Oprac. Magda Lucima

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.