W 1850 roku formalnie powstała gmina wyznaniowa, a synagoga została zbudowana na terenie manufaktury fajansu Ludwika Sunderlanda. Obok wspomnianej fabryki, w tych latach do Żydów należały w mieście jeszcze 3 młyny, 5 kamieniołomów i 10 kantorów handlowych.

W mieście działało kilka chederów, a od 1910 roku istniała Żydowska Społeczna Szkoła Ludowa. Na czele gminy stał rabin Mosiek Cukier. Iłża zyskała też znaczenie literackie dzięki poecie Bolesławowi Leśmianowi, którego matka, Emma Sunderland, pochodziła z tego miasta.

Pierwsza wojna światowa przyniosła zniszczenia i szykany ze strony Rosjan. W 1920 roku doszło do antysemickich wystąpień. Syjoniści byli aktywni w okresie międzywojennym, jednak zainteresowanie nimi stopniowo słabło. Przed wojną Żydzi głównie trudnili się handlem i drobną przedsiębiorczością. W 1937 r. w Iłży było 1692 mieszkańców Żydów, do płacenia składki wyznaczono 149 rodzin, majątek ruchomy wyceniono na 4740 zł, nieruchomy 25 000 zł, zaległości 4664,18 zł. W gminie dominowali ortodoksi.

Po wybuchu II wojny światowej, we wrześniu 1939 r., pod Iłżą dwie duże dywizje Wojska Polskiego zostały otoczone przez armię niemiecką. Polacy bronili się rozpaczliwie. Podczas tych walk miasto zostało częściowo zniszczone. Podczas okupacji hitlerowskiej w 1941 roku Niemcy utworzyli getto, do którego zesłali około 2 tysięcy Żydów. Jednak w 1942 roku getto zostało zlikwidowane, a jego mieszkańców wywieziono do obozu zagłady w Treblince.

Opis

Cmentarz żydowski w Iłży powstał w 1837 roku na obrzeżach miasta, przy obecnej ulicy Kampanii Wrześniowej. Ostatni pochówek miał miejsce tam w 1943 roku. Podczas II wojny światowej, podobnie jak wiele innych żydowskich nekropolii w Polsce, cmentarz został zniszczony przez Niemców. Nagrobki zostały wyrwane i wykorzystane do utwardzania dróg, a teren po wojnie został porośnięty drzewami.

W 2002 roku, podczas spotkania w Toronto, potomkowie Żydów pochodzących z Iłży postanowili zająć się odnową miejsca pochówku swoich przodków. W akcję zaangażowali się członkowie organizacji Projekt Restauracji Polskich Cmentarzy Żydowskich (PJCRP), mieszkańcy miasta oraz Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Dzięki podejmowanym działaniom teren nekropolii został uporządkowany i ogrodzony. W dniu 21 maja 2006 roku odbyła się uroczystość z udziałem potomków Żydów z Iłży, przedstawicieli społeczności żydowskiej, lokalnych władz oraz licznie zgromadzonych mieszkańców. W ceremonii odsłonięto pomnik ku czci zmarłych Żydów z Iłży, a przy wejściu umieszczono tablicę z napisem w językach angielskim, hebrajskim i polskim.

W 1 lipca 2007 roku burmistrzowi Iłży, panu Andrzejowi Moskwie, został przyznany dyplom przez ambasadę Izraela i Żydowski Instytut Historyczny za działania na rzecz ochrony dziedzictwa kultury żydowskiej w Polsce.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.