Dzieje społeczności żydowskiej w Gołdapi, podobnie jak w innych mazurskich miasteczkach, sięgają początków XIX wieku i wiążą się z napływem ludności z terenów zaboru pruskiego. Pierwsze wzmianki o bytności kupców żydowskich w mieście odnotowano dużo wcześniej. Już w 1670 roku stany pruskie skarżyły się na ich działalność handlową, która przynosić miała znaczne straty gołdapskim mieszczanom i to pomimo obowiązującego od 1663 roku nakazu opuszczenia Prus przez Żydów, wydanego przez księcia Fryderyka Wilhelma, zwanego Wielkim Elektorem.

Po zakończeniu epopei napoleońskiej, rozpoczynającym stuletni okres pokoju, w Gołdapi osiedliła się niewielka, ale prężna grupa rodzin żydowskich — umożliwił to edykt tolerancyjny pruskiego króla Fryderyka Wilhelma III. Społeczność ta liczyła u schyłku XIX wieku, czyli w okresie swojego największego rozwoju, blisko 100 członków (nieco ponad 1% ogółu ludności miasta). Posiadała samodzielną gminę synagogalną, a od przynajmniej 1823 roku synagogę oraz dwa cmentarze, rzeźnię rytualną i szkołę. Członkowie gminy zajmowali się przede wszystkim handlem. W pierwszej połowie XX wieku postępował odpływ Żydów z Prus Wschodnich, szczególnie przyspieszony po objęciu władzy przez nazistów.

W przededniu dojścia nazistów do władzy w Niemczech gołdapska gmina synagogalna obejmowała jeszcze 48 Żydów (0,5% ogółu mieszkańców), skupiając wyznawców z terenu całego powiatu gołdapskiego (północna część znajduje się obecnie w granicach obwodu kaliningradzkiego). Po spaleniu gołdapskiej synagogi podczas „Nocy Kryształowej” w listopadzie 1938 r., a następnie jej zburzeniu miasto opuściła większość spośród 20 ostatnich Żydów. Ci, którzy pozostali w Gołdapi po wybuchu wojny, w większości zostali deportowani do gett na terenach okupowanych i obozów zagłady. W okresie Zagłady zginęło łącznie około 20 osób z Gołdapi. Miejsce po zniszczonej synagodze upamiętniono w 2001 roku kamieniem u zbiegu obecnych ulic Armii Krajowej i Szkolnej.

Opis

Nowy cmentarz żydowski w Gołdapi został założony najprawdopodobniej w drugiej dekadzie XX wieku, po zapełnieniu się dotychczasowej nekropolii. Na nowe pochówki wydzielono odległy o 200 metrów teren o powierzchni 0,1 hektara, położony na krawędzi niewielkiego pagórka na północ od starego cmentarza, pomiędzy Szosą Darkiejmską a torem kolejowym — od zachodu przylegał do nowego cmentarza ewangelickiego. W okresie międzywojennym nowy cmentarz otrzymał masywny mur zbudowany z betonowych kształtek.

Nekropolia została zdewastowana podczas drugiej wojny światowej oraz po 1945 roku. Wywieziono z niej wszystkie macewy, a najprawdopodobniej pod koniec wojny w południowym narożniku cmentarza wykopano okop pod stanowisko artyleryjskie. Do dziś zachowały się jedynie pojedyncze tumby oraz podstawy około 20 macew. Czytelne pozostały także relikty muru cmentarnego (fundamenty ogrodzenia, słupki oraz pojedyncze kształtki betonowe oraz najprawdopodobniej zwieńczenia słupów bramnych). Współcześnie wycięto zarośla otaczające oraz porastające nekropolię, uczytelniając jej lokalizację w terenie.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN