Pierwsi Żydzi pojawili się w okolicach Węgorzewa w początkach następnego stulecia (wzmianki z 1720 roku). Byli to najczęściej kupcy z obszarów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, którzy trudnili się spławem drewna oraz handlem rybami. W 1799 roku odnotowano obecność żydowskiego przedsiębiorcy, zajmującego się spławem drewna Węgorapą i Pregołą. Przypuszcza się, że  śladem obecności polskich Żydów, którzy na jeziorze Mamry odbierali złowione ryby, mogły być nazwy lokalnych jezior: Judenberg, Koszelne (poprawnie: Koszerne).

Za pierwszego Żyda, który na stałe osiadł w Węgorzewie, uważa się kupca Mosesa Süßela Aronholda (1783–1853), pochodzącego z Człopy w północnej Wielkopolsce (stało się to po wejściu w 1813 roku w życie nowych przepisów umożliwiających emancypację i niemal pełne równouprawnienie Żydów w państwie pruskim). Pięć lat później w mieście zamieszkał zapewne jego brat – Jakob Süßel Aronhold, również kupiec, a wkrótce po nim przyjechał z Jastrowia rzezak Moses Simon Kohn (Cohn; zm. 1845). Osiedlający się w Węgorzewie Żydzi pochodzili przede wszystkim z pogranicza Wielkopolski i Pomorza Zachodniego. Trudnili się handlem płótnem, tekstyliami, obuwiem, odzieżą, końmi; znajdowali się wśród nich także gorzelnicy czy dentyści.

Społeczność żydowska w Węgorzewie ulegała dość szybkiej akulturacji, integrując się z niemieckim otoczeniem — na przykład uczestnicząc w działalności lokalnego chóru występującego w kościele ewangelickim. Styl i poziom życia codziennego Żydów, poza sferą religijną, nie różnił się prawie niczym od niemieckich sąsiadów, a w XX wieku nawet starotestamentowe imiona stały się rzadkością. Żydzi z Węgorzewa przelewali krew na polach bitew i w okopach pierwszej wojny światowej, służąc w armii niemieckiej.

Wspólnota osiągnęła największy rozwój liczebny na przełomie lat 80. i 90. XIX wieku. Żyło wówczas w Węgorzewie około 60 Żydów (1,5% ogółu ludności). Jedną z wizytówek miasta stała się reprezentacyjna kamienica Jaruslawsky’ego na rogu ówczesnego Starego Rynku i Królewieckiej, mieszcząca salon tekstylny. Po śmierci Eduarda Jaruslawsky’ego jego spadkobierca nadal używał nazwiska starego właściciela do promocji sklepu, dawała ono bowiem gwarancję jakości sprzedawanych wyrobów. W Węgorzewie urodził się wybitny matematyk i fizyk Siegfried Heinrich Aronhold (1819–1884), pracujący naukowo w Królewcu i Berlinie. Do dzisiaj wykorzystywana jest w nauce na przykład stała Aronholda czy równanie różniczkowe Aronholda.

W 1932 roku w mieście żyło już tylko 42 Żydów (na 7840 mieszkańców — 0,5%). W skład majątku gminy wchodził cmentarz i rzeźnia rytualna, brak natomiast informacji o synagodze czy nauce religii (modlitwy odbywały się w domach prywatnych, jeżdżono również do synagogi w obecnym Kętrzynie). Przejawy nietolerancji i prześladowań nasiliły się wraz z dojściem do władzy Adolfa Hitlera w 1933 roku. Wielu żydowskich obywateli Węgorzewa decydowało się na emigrację poza Niemcy (Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Brazylia, Nowa Zelandia; później część reemigrowała do Izraela) oraz do dużych miast niemieckich (zazwyczaj do Berlina). Jeszcze w 1939 roku notowano tutaj 16 Żydów. Ci, którym nie udało się wyjechać bezpiecznie za granicę, zostali deportowani i zamordowani w obozach zagłady i w gettach na terenach okupowanych przez III Rzeszę. W Auschwitz zginęli także żydowscy mieszkańcy Węgorzewa, którzy zdążyli wyemigrować przed wybuchem wojny do zdawałoby się bezpiecznej Holandii czy Francji. Łącznie zginęło około 30 osób związanych poprzez urodzenie czy też zamieszkanie z Węgorzewem. Zagładę przetrwali rozproszeni po całym świecie przedstawiciele rodzin: Arschinowitzów, Friedmannów, Karich, Katzkych, Lehmannów, Levych, Radinowskich. Nikt z nich nie powrócił do Węgorzewa.

Opis

Cmentarz żydowski w Węgorzewie, zajmujący współczesną działkę nr 439 pomiędzy budynkiem przy ul. Szkolnej 8 a blokiem mieszkalnym przy ul. Gen. Józefa Bema 10, został założony w XIX wieku na terenie uroczyska Amtskrug, w miejscu znanego od XVIII stulecia cmentarzyska ciałopalnego kultury bogaczewskiej (utożsamianej z pruskim plemieniem Galindów), czyli z okresu wpływów rzymskich. Jeszcze w 1927 roku notowano odkrycie w obrębie cmentarza grobów popielnicowych sprzed około 1500 lat.

Na terenie nekropolii (o powierzchni 800 metrów kwadratowych) znajdowało się kilkanaście pionowych macew ustawionych frontem do dzisiejszej ulicy Zamkowej. Po wojnie cmentarz, który szczęśliwie przetrwał, nieogrodzony i zarośnięty krzakami, popadł w zaniedbanie. Kres jego istnieniu położyła budowa osiedla mieszkaniowego. Został splantowany w 1972 lub 1973 roku podczas budowy pobliskich bloków. Najprawdopodobniej macewy zostały przysypane ziemią w obrębie cmentarza. Współcześnie miejsce cmentarza wskazują resztki starodrzewu. Jeszcze z XXI w. znany był jeden zachowany na miejscu nagrobek wykonany z lastrico, ustawiony na grobie Sary Arschinowitz (1881–1917), z inskrypcją w języku niemieckim; nie znaleziono go jednak podczas wizji lokalnej w 2020 roku. Drugi (Hirscha Gotthilfa, 1803–1860), uszkodzony, wykonany z czerwonego piaskowca, po konserwacji i częściowej rekonstrukcji przechowywany jest w depozycie w węgorzewskim Muzeum Kultury Ludowej.

W 2023 roku cmentarz został oznaczony pamiątkową tablicą w ramach Programu „Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczpospolitej Polskiej.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN