Prawa miejskie otrzymał w 1382 roku z rąk księcia Siemowita IV. Najstarsza wzmianka o Żydach w Gostyninie pochodzi z XV wieku. W początkach XVII stulecia Żyd był dzierżawcą miejscowego browaru i słodowni. W tym samym wieku w mieście wysunięto oskarżenia o mordy rytualne, których mieli rzekomo dopuszczać się Żydzi.

Gmina uformowała się najprawdopodobniej w pierwszej połowie XVIII stulecia. Jej mieszkańcy w większości trudnili się handlem, karczmarstwem i rzemiosłem, głównie krawiectwem, kuśnierstwem i rzeźnictwem. Po II rozbiorze Rzeczypospolitej miasto znalazło się w zaborze pruskim — ponad stuosobowa społeczność żydowska stanowiła wówczas jedną czwartą ludności. W latach 1823–1862 istniał w Gostyninie przeludniony „rewir żydowski”, w którym panowała wielka ciasnota.

Pierwsza drewniana synagoga, wzniesiona w 1779 roku przy ulicy Olszowej (obecnie Kardynała Wyszyńskiego), spłonęła 30 lat później. Odbudowaną, ponownie strawił ogień w 1899 roku. Wybudowano wówczas nową, murowaną. Bóżnica oraz dom modlitw mieściły się w pobliżu rynku. Gostynin w XIX wieku stał się ważnym centrum chasydyzmu. Działał tu cadyk Jechiel Meir Lipszyc, a jego grób, w rocznicę śmierci, przyciągał rzesze chasydów.

W XIX wieku, w okresie Królestwa Polskiego (Królestwa Kongresowego) Żydzi, (których liczba dynamicznie rosła, osiągając w 1897 roku 1760 osób, czyli 32% ówczesnej ludności) przodowali w miejscowym handlu. W 1898 roku nie należał do nich tylko jeden większy sklep i kilka małych kramów. Przed wprowadzeniem monopolu wódczanego aż 36 szynków należało do Żydów. Po wybudowaniu w 1866 roku drogi bitej z Płocka do Kutna przez Gostynin Żydzi, jako pierwsi uruchomili na niej regularną komunikację omnibusową (podobnie było z uruchomionym w 1925 roku pierwszym stałym połączeniem samochodowym z Łodzią i Warszawą). Wiele osób trudniło się również kontrabandą przez granicę pruską.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powstały w mieście oddziały najważniejszych żydowskich ugrupowań politycznych. Swój oddział miał socjalistyczny Bund, Organizacja Syjonistyczna w Polsce, Aguda, Poalej Syjon-Prawica, Poalej Syjon-Lewica. Część żydowskich działaczy należała do nielegalnych struktur komunistycznych. Założono także związki zawodowe zrzeszające krawców, szewców i kamaszników, transportowców, służbę domową i fryzjerów. Działał klub sportowy Makabi, amatorski teatr, chór, biblioteka im I.L. Pereca, organizacje dobroczynne.

Po odzyskaniu niepodległości nasiliła się emigracja gostynińskich Żydów do Ameryki, a następnie do Palestyny. Spadał ich odsetek wśród ludności miasta. Spis powszechny z 1921 roku wykazał 1830 Żydów (27%). W końcu lat 30., mimo wzrostu ludności gminy do 2300 osób, jej członkowie stanowili już tylko 18% gostyninian.

Po wybuchu drugiej wojny światowej zajęte przez Niemców miasto zostało wcielone do Rzeszy (Kraj Warty). W Gostyninie znalazło się w początkach 1940 roku, obok 1600 miejscowych Żydów, około 650 osób napływowych i wysiedlonych z innych miast (Gąbina). Wkrótce zniszczona została gostynińska synagoga. Getto zostało utworzone w marcu 1941 roku i obejmowało powierzchnię 1,5 hektara. Jego granice wyznaczał czworobok ulic: Olszowej (obecnie Kardynała Wyszyńskiego), Piłsudskiego, Bagnistej i prawej strony Zamkowej. Stłoczono w nim około 3500 osób. Uwięzieni pracowali przede wszystkim w warsztatach krawieckich i bieliźniarskich. Zmarłych w obozie grzebano w Woli Łąckiej. W marcu 1942 roku część mieszkańców getta wywieziono do Konina. Główną akcję likwidacji dzielnicy Niemcy przeprowadzili w kwietniu 1942 roku — prawie wszystkich pozostałych w Gostyninie Żydów przewieziono do Chełmna nad Nerem i tam zgładzono. Koniec getta, w którym znajdowała się już tylko niewielka grupa, nastąpił w sierpniu 1942 roku, gdy ostatnich przetrzymywanych w nim wywieziono do getta łódzkiego.

Po zakończeniu działań wojennych w Gostyninie powstał Komitet Żydowski — w początkach 1946 roku zarejestrowane w nim były 44 osoby. Większość ocalonych w kolejnych latach opuściła Polskę.

Opis

Pierwszy cmentarz żydowski, utworzony w pierwszej połowie XVIII wieku, znajdował się prawdopodobnie na północny wschód od centrum miasta. Obecna nekropolia przy ulicy Gościnnej została założona w drugiej połowie XVIII stulecia w południowo-zachodniej części Gostynina. Jej zachodnią granicę wyznacza dolina rzeki Skrwy, a południową – wspomniana ulica. Niegdyś znajdował się tu ohel cadyka Jechiela Meira Lipszyca (Gostininiera). Cmentarz został zniszczony w czasie drugiej wojny światowej – Niemcy użyli wyrwanych macew do utwardzenia dróg i chodników, reszty dopełniła powojenna dewastacja. Na działce o powierzchni 0,88 hektara nie zachował się żaden nagrobek. Cmentarz został zamknięty decyzją wojewódzkich władz administracyjnych w 1964 roku, przez następne półwiecze nekropolia pozostawała bez opieki.

W 2010 roku na leśnej drodze biegnącej w stronę miejscowości Skrzany znaleziono fragmenty rozbitych nagrobków pochodzących z gostynińskiego cmentarza. Staraniem gostynińskich regionalistów i miłośników historii zostały wydobyte z zamiarem przeniesienia ich na pierwotne miejsce. W 2016 roku zawiązała się grupa społeczników „Wielokulturowy Gostynin”, która jako jeden ze swoich celów przyjęła upamiętnienie cmentarza żydowskiego. Dotacja Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego pozwoliła na przeprowadzenie geodezyjnego wytyczenia granic działki cmentarza. W 2018 roku, przy wsparciu finansowym Żydowskiego Instytutu Historycznego, prace kontynuowały w ramach projektu „Wielokulturowy Gostynin – upamiętnienie cmentarza żydowskiego” stowarzyszenie Gostynińskie Centrum Rozwoju i nieformalna grupa „Wielokulturowy Gostynin”. We wrześniu tegoż roku w 130. rocznicę śmierci Jechiela Meira Lipszyca na terenie cmentarza odbyło się uroczysteodsłonięcie pamiątkowej tablicy z napisem ku czci cadyka i żydowskiej społeczności Gostynina (w języku polskim i angielskim). Za tablicą wzniesiono ścianę-lapidarium, ułożoną z odnalezionych ułamków macew ze zniszczonej nekropolii.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN