Pierwsi brzescy Żydzi byli pracownikami drukarni Sabataja Bassa i członkami ich rodzin, a pierwszy dom modlitwy urządzono w pomieszczeniach oficyny. Z czasem, w pobliżu drukarni, wybudowano odrębny dom modlitwy, który funkcjonował do 1785 r., kiedy to podjęto decyzję o budowie synagogi.

W 1847 r. przy ówczesnej Flurstrasse 62 wybudowano nową synagogę, w czym wspomogła brzeskich Żydów bankierska rodzina Rotszyldów z Frankfurtu i Wiednia. Jej uroczysta konsekracja nastąpiła 9 stycznia 1848 roku. Bóżnica była użytkowana do 1918 r., do likwidacji gminy żydowskiej w Brzegu Dolnym, a następnie stała się własnością Gminy Synagogalnej we Wrocławiu, która w 1926 r. sprzedała ją miastu. Rok później w budynku została urządzona remiza strażacka.

W czasie II wojny światowej w Brzegu Dolnym działały dwie filie obozu koncentracyjnego Gross-Rosen, w których pracowali Żydzi pochodzący z Polski i Węgier. Po 1945 r. Brzeg nie stał się ośrodkiem masowego osadnictwa żydowskiego. Budynek synagogi zachował się i nadal użytkowany jest jako remiza strażacka.

W 1689 r. Sabataj Bass, będący liderem społeczności żydowskiej w mieście, otrzymał zgodę na założenie cmentarza wyznaniowego. 28 grudnia tego roku odkupił od miejscowego szewca, Christopha Günthera, za kwotę 17 talarów ziemię zlokalizowaną za pałacowym zwierzyńcem. Wkrótce w Brzegu powstało też Bractwo Pogrzebowe (Chewra Kadisza). Jednakże nie wiadomo, czy cmentarz był użytkowany w XVII w., ponieważ najstarsze zidentyfikowane przez badaczy macewy pochodziły dopiero z lat 20. XVIII wieku. Zdaniem Marcina Wodzińskiego teren ten stał się miejscem grzebalnym brzeskich Żydów prawdopodobnie pomiędzy rokiem 1718 a 1723/1727. Z tą tezą nie zgadza się jednak Leszek Ziątkowski sugerując, że cmentarz ten mógł być wykorzystywany wcześniej, a nagrobki nie zachowały się do czasów współczesnych.

Cmentarz w Brzegu Dolnym odegrał także ważną rolę w działalności Gminy Żydowskiej we Wrocławiu, która do 1762 r. nie posiadała własnej nekropolii. Był jednym z kilku cmentarzy, gdzie chowani byli wrocławscy Żydzi. W 1749 r. w Brzegu Dolnym pochowano większość żydowskich ofiar wybuchu Wieży Prochowej we Wrocławiu.

Opis

W 1762 r., po założeniu cmentarza żydowskiego we Wrocławiu, wrocławska gmina żydowska (reprezentowana przez Abrahama Kuha, Lippmanna Wolfa Freunda, Jesaia Löba Berlinera i Lippmanna Bära) podpisała z hrabią Franzem von Sternbergiem – właścicielem terenów otaczających cmentarz – umowę, która umożliwiała im dalsze korzystanie z nekropolii. Za utrzymanie mieli płacić 50 talarów rocznie. W 1805 r. nekropolia została powiększona – zakupiono wówczas od hrabiego Karla Georga von Hoyma – ministra Śląska i właściciela Brzegu Dolnego – 37 prętów ziemi za kwotę 150 talarów. Roczny czynsz w wysokości 50 talarów płacony był przez Gminę Żydowską we Wrocławiu. Kwota ta była uiszczana przez wrocławski kahał do 1818 roku. W 1833 r. brzescy Żydzi na własny koszt naprawili ogrodzenie cmentarza, które w 1903 r. zostało zastąpione solidnym murem. Fakt ten został upamiętniony wydaniem okolicznościowego druku, poświęconego dziejom nekropolii – Geschichte der jüd. Friedhofs in Dyhernfurth. Festschrift zur Einweihung der Mauer um den jüd. Friedhof daselbst autorstwa Davida Weinbauma.

Cmentarz w Brzegu Dolnym był kilkakrotnie powiększany – m.in. w 1881 r. o działkę gruntu przekazaną przez właścicieli majątku brzeskiego. Po likwidacji kahału w Brzegu, cmentarz – wraz z całym majątkiem – przeszedł na własność Gminy Żydowskiej we Wrocławiu. Ostatni pogrzeb odbył się na nim w 1936 r. – zmarłą była Dorothea Mannheim, z d. Kottlarzig, a wydarzenie zostało opisane na łamach „Breslauer Jüdisches Gemeindeblatt”.

W listopadzie 1938 r., w czasie pogromu Nocy Kryształowej, nekropolia została zniszczona – wywrócono wówczas większość nagrobków. Po wybuchu II wojny światowej nie została przejęta przez gestapo. Zdaniem Marcina Wodzińskiego cmentarz został przekazany przez wrocławską gminę żydowską właścicielowi zamku. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że formalnie był on częścią parku pałacowego.

Obecnie na cmentarzu znajdują się jedynie podstawy macew oraz ślad po domu przedpogrzebowym. Żadna z macew nie zachowała się do czasów współczesnych, jednakże dokładne opisy nagrobków znajdują się w inwentaryzacji sporządzonej przez niemieckich badaczy – Fabera i Brillinga.

Współcześnie cmentarz znajduje się na terenie dawnego park miejskiego, wpisanego do rejestru zabytków pod numerem A/2664/195. Położony jest na południe od Czarnego Stawu, na północ od Łabędziego Stawu, na zachód od Alejki Sowiej i na północ od Alejki Jastrzębiej. Stanowi fragment działki nr 66/4 będącej własnością Gminy Brzeg Dolny. Na jego terenie zachowały się nieliczne fragmenty nagrobków i obramień grobów oraz fundamenty budynku.

W 2013 r. na terenie Parku Miejskiego w Brzegu Dolnym przeprowadzono działania archeologiczno-pomiarowo-inwentaryzatorskie, w ramach których zinwentaryzowano także pozostałości po nagrobkach żydowskich, odkryto fundamenty muru cmentarnego i liczne cokoły nagrobków oraz wykopano fragmenty bramy cmentarnej.

Oprac. Tamara Włodarczyk