Historia

Wolbórz był miastem królewskim, działał w nim przywilej „de non tolerandis Judaeis. Na jego mocy Żydzi nie mieli prawa zamieszkać na jego terenie. Starozakonni osiedlili się w XVIII wieku w pobliskiej miejscowości Wesoła, przybywając do miasta na targi. Od początku XIX wieku sytuacja ta zmieniła się i od lat 20. przy samym rynku mieszkało już około 40 rodzin żydowskich. Przez dłuższy czas wolborscy żydzi podlegali kahałowi w Piotrkowie Trybunalskim i tam też byli chowani. W 1840 roku planowano wydzierżawić wieczyście dla gminy na cmentarz plac zw. Gadka ale nekropolia powstała później. W 1862 roku powstała wolborska gmina żydowska i zapewne w tym okresie założono cmentarz o powierzchni 0,42 hektara. Teren na planie zbliżonym do kwadratu był otoczony murowanym ogrodzeniem. Co ciekawe, cmentarz nie był wymieniany w inwentarzach gminy żydowskiej z lat 30 XX wieku. W spisach podawano jedynie drewnianą synagogę, murowaną łaźnię oraz połowę domu drewnianego. Oznacza to zapewne, że oficjalnym właścicielem terenu było np. bractwo pogrzebowe lub osoba prywatna. Nie ma bowiem wątpliwości, że nekropolia w tym okresie funkcjonowała: jest ujęta na mapach WIG. Informacje o jej istnieniu można znaleźć także w ówczesnych publikacjach, gdzie wspomina się m.in. że dokonywano na jej terenie aktów profanacji (w 1927 roku). Ostatni pochówek odbył się prawdopodobnie w 1943 roku. Podczas II wojny została zniszczona przez hitlerowców. Przez kolejne lata ulegał dalszej dewastacji, obecnie jest trudny do zidentyfikowania w terenie.

Opis 

Cmentarz położony jest na południowym-wschodzie od granic miasta w pobliżu ul. Zwierzyniec. Znajduje się na terenie kompleksu leśnego. Prowadzi do niego ścieżka leśna. Zachował się jedynie relikt muru, pojedyncze kamienne elementy, będące zapewne fragmentami macew oraz pozostałości wgłębień, mogących być pierwotnie jamami grobowymi. Jak wynika z wpisów na stronach internetowych, na teren cmentarza prowadzi drogowskaz oraz na jednym z drzew umieszczono tabliczkę informacyjną. 

Teren dostępny, obecnie las. 

Oprac. Anna Michalska, NID OT Łódź, 16.07.2026 r. 

Bibliografia    

• Feinkind M., Dzieje Żydów w Piotrkowie i okolicy od najdawniejszych czasów do chwili obecnej, Piotrków 1930.
• Białkowski A., Wypych P., Ścieżki pamięci, Pozostały tylko kamienie. Cmentarze żydowskie woj., łódzkiego, Łódź 2010.
• AGAD, CWW sygn. 1433, 1577.
• Bergman E., Jagielski J., Zachowane synagogi i domy modlitwy w Polsce. Katalog, Warszawa 1995.
• Kawski T., Inwentarze gmin żydowskich z ziem polskich 1918- 1939, Bydgoszcz 2021.
• https://www.piotrkowski24.pl/ci-nasi-obcy/#google_vignette (dostęp:01.06.2026)
• https://proszewycieczki.wordpress.com/2021/05/11/wolborz-cmentarz-zydowski-w-lesie/ (dostęp 16.07.2026)