Historia

Pierwsza pisana wzmianka o Żydach w Inowłodzu pochodzi z 1537 roku. Osadnictwo żydowskie zanikło w wyniku wojen polsko-szwedzkich w XVII wieku. Kolejne informacje o stałym pobycie pojawiają się dopiero w końcu XVIII wieku, kiedy mieszkało tu około 60 osób. Przez dłuższy czas wyznawcy judaizmu należeli do gminy żydowskiej w Łęczycy. Dokładna data zawiązania kahału inowłodzkiego nie jest znana, najczęściej podaje się, iż powstał około 1820 roku. Jego założenie oznaczało zorganizowanie dla ludności żydowskiej istotnych obiektów, jak synagoga i cmentarz. Analiza akt archiwalnych pozwala cofnąć tą datę do lat 1816-17. Inowłódz jest wówczas wymieniony w raporcie o kahałach i rabinach na terenie departamentu warszawskiego. Drugim, oprócz zachowanego budynku synagogi śladem obecności ludności żydowskiej na terenie Inowłodza jest cmentarz.

Nie ustalono dotąd daty jego założenia, najczęściej podaje się 1820 rok lub 1. połowę XIX wieku. Z zapisów archiwalnych wynika, że w 1820 roku Żydzi mieli wyznaczone na cmentarz miejsce, a zatem zapewne wkrótce potem nekropolia została otwarta. Najstarsza zachowana macewa pochodzi z 1831 roku. Cmentarz ulokowano w zalesionym terenie, na zachód od centrum miasta, w pobliżu traktu w kierunku Spały. Chowano na nim także starozakonnych z okolicznych małych miejscowości i do 1831 roku Tomaszowa Mazowieckiego, gdy założono tamtejszą nekropolię. Wydaje się, że nie teren cmentarza nie był powiększany. Cmentarz działał do wybuchu II wojny światowej. Został wówczas zniszczony przez hitlerowców.

Opis    

Nekropolia usytuowana jest na zachód od centrum miasta, na północ od drogi prowadzącej do Teofilowa i Spały. Przy zjeździe z trasy (ul. Spalska)  umieszczona została tabliczka informacyjna. Dalszy dojazd prowadzi polną drogą trasy w kierunku kopalni chalcedonitu, która znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie. Pierwotnie powierzchnia cmentarza wynosiła około 0,7 hektara, obecnie jest trudna do określenia. Teren nie jest ogrodzony, nie przetrwał układ kompozycyjny. Na skraju leśnego zagajnika znajduje  się kilkadziesiąt nagrobków, głównie w formie macew. W  większości są przewrócone i ułożone  wtórnie. Niektóre zachowały się fragmentarycznie. Prawdopodobnie część z nich pochodzi z gruntu zajętego przez kopalnię i zostały przeniesione na ocalałą część cmentarza. W 2012 roku Krzysztof Bielawski zinwentaryzował macewy, a wynik jego prac dostępny jest: http://cmentarze-zydowskie.pl/inowlodz.htm

Poza macewami zachowały się fragmenty obramień oraz relikty dołów grobowych. 

Teren dostępny. 

Oprac. Anna Michalska, NID OT Łódź, 19.1.2026 r.

Bibliografia    

• Krajewska M., Cmentarze żydowskie w Polsce: nagrobki i epitafia, "Polska Sztuka Ludowa - Konteksty" 1989.
• Krajewska M., Opracowanie dotyczące zabytków cmentarzy żydowskich w Polsce [w:] Religia i kultura żydowska: materiały z Sesji Judaistycznej/Pieniężnieńskie Spotkania z Religiami (2/1986).
• Rybicki K., Inowłódz dzieje miasta i zamku, Łódź 1994.
• Białkowski A., Wypych P., Ścieżki pamięci, Pozostały tylko kamienie. Cmentarze żydowskie woj., łódzkiego, Łódź 2010.
• Fijałkowski P., Żydzi w woj. Łęczyckim i rawskim w XV- XVIII w., Warszawa 1999.
• Fijałkowski P., Początki i rozwój osadnictwa żydowskiego w woj. rawskim i  łęczyckim [w:]H Biuletyn ŻIH, Nr 4, 1989.
• Urbański K., Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim, Kraków 2004.
• Yardi Wald B. Żydowski cmentarz Tomaszów Mazowiecki, 1996.
• APŁ, Anteriora RGP sygn. 374
• AGAD CWW, sygn. 1429