Historia

Pierwsza pisana wzmianka o żydowskich mieszkańcach w Zgierzu pochodzi z 1813 roku ale z zachowanych spisów wynika, że już w 1800 roku rezydowało ich w mieście ponad 60. Zajmowali się głównie handlem oraz rzemiosłem. Władze miasta wyznaczyły rewir, który mogli zamieszkiwać, choć bogatsi Żydzi mieli prawo (po spełnieniu kilku warunków) do mieszkania w innych rejonach miasta, głownie przy rynku. Początkowo należeli do kahału łęczyckiego, następnie parzęczewskiego. W Parzęczewie chowano zmarłych. W 1824 roku powstał zgierski dozór bożniczy, rozpoczęła działalność niezależna gmina żydowska. W literaturze funkcjonuje informacja, iż cmentarz założono w 1826 roku, w niektórych źródłach podaje się ogólnie lata 20-te XIX wieku. Cmentarz powstał na terenie określanym jako „zarośla piaszczyste, nieużyteczne”, na zachodnio-południowym skraju miasta. Prowadziła do niego ul. Piaskowa. Zajmował „oparkaniony” teren na planie zbliżonym do czworoboku o ściętym południowo-wschodnim narożniku. Znajdowały się przy nim dwa drewniane budynki; dom  stróża (wcześniej funkcjonujący jako miejsce modlitwy) oraz zapewne dom przedpogrzebowy/ szopa na narzędzia. 

Liczba żydowskich mieszkańców Zgierza w przeciągu kilkudziesięciu lat znacznie się zwiększyła i powierzchnia nekropolii stała się niewystarczająca. Po długich negocjacjach z władzami miasta oraz zbiórce pieniędzy, w marcu 1885 r. starozakonni  nabyli grunta przylegające do niej od wschodu, południa oraz (największy obszar) od zachodu. Po powiększeniu cmentarz zyskał plan nieregularnego wieloboku, nowe ogrodzenie powstało w 1914 roku. W czasie okupacji niemieckiej cmentarz został doszczętnie zniszczony. Hitlerowcy zdewastowali nagrobki rabinów, powyrywane z ziemi  macewy wywieźli i użyli do utwardzania ulic. Zniszczono drewniane ogrodzenie. Teren zaorano i nawieziono ziemią. Po zakończeniu działań wojennych ocalali Żydzi podjęli próbę rekonstrukcji cmentarza: wznieśli ogrodzenie, odzyskiwali macewy. Przez wiele lat teren był pozbawiony stałej opieki. W 1990 roku ruszyły prace zabezpieczające teren. Doszło do nich dzięki inicjatywie kanadyjskich potomków zgierskich starozakonnych i członkom Towarzystwa Przyjaciół Zgierza. W 1992 roku powstało ogrodzenie oraz tablica  pamiątkowa na kamieniu umieszczonym w centrum cmentarza, których fundatorem był Jakub Milgrom. Obecna powierzchnia cmentarza jest znacznie mniejsza, niż pierwotna: obejmuje 825 metrów kwadratowych z wcześniejszej 1,5 hektara. 

Opis    

Cmentarz zlokalizowany jest w południowo-zachodniej części miasta. W swej obecnej, zredukowanej formie zajmuje teren na planie prostokąta, z apsydialnie zamkniętą południową granicą. Zasięg  wyznacza współczesne ogrodzenie składające się z ażurowych, pionowych metalowych przęseł osadzonych na podmurówce, połączonych ceglanymi słupami. W każdym przęśle umieszczony jest przedstawienie gwiazdy Dawida. Wejście, w postaci furtki, znajduje się w północno-zachodnim narożniku ogrodzenia. Przy furtce umieszczono tablicę informującą o fundatorze ogrodzenia. Na terenie nekropolii nie zachowały się żadne elementy kompozycyjne, teren pokrywa trawa. Przy zachodniej granicy złożone zostały odzyskane fragmenty nagrobków. W części południowej znajduje się kamień z tablicą upamiętniającą pochowanych w tym miejscu Żydów. 

Z zewnątrz cmentarz dostępny cały rok. Obecnie teren określany jest jako miejsce pamięci. 

Oprac. Anna Michalska NID OT Łódź, 11.12.2025 

Bibliografia    

• Pieruń M., Zgierz, cmentarze, pomniki tablice, Zgierz 2003.
• Kawski T., Inwentarze gmin żydowskich z ziem polskich 1918-1939, Bydgoszcz 2021.
• Księga pamięci Zgierza, Zgierz 2009.
• Fijałkowski P., Początki i rozwój osadnictwa żydowskiego w woj. rawskim i łęczyckim [w:] H Biuletyn ŻIH, Nr 4, 1989. 
• Rosin R., Zgierz, Dzieje miasta do 1988 roku, Łódź – Zgierz 1995.
• APŁ, Anteriora RGP, sygn. 2581.
• APŁ, Zb. Kart. 4, 167, 2650, 2653.
• „Ilustrowany Tygodnik Zgierski", nr 44, 2008. 
• https://www.jewishgen.org/yizkor/zgierz/zgip001.html