Historia

Pierwsza informacja o Żydach w Wieruszowie pochodzi z 1585 roku. Miasto było ważnym ośrodkiem handlowym w drodze na Śląsk. Stanowiło własność rodziny Tolkmickich, która pozwalała osiedlać się tu Żydom. Jako, że w pobliskim Wieluniu funkcjonował przywilej „de non tolerandis Judaeis”, pierwszymi żydowskimi mieszkańcami stali się wygnańcy z Wielunia. Duży napływ Żydów do miasta miał miejsce pod koniec XVIII wieku. Wieruszowscy starozakonni długi czas należeli do dużego kahału w Kępnie. Na przełomie lat 1821-1822 (kiedy zniesiono kahały i powstawały gminy żydowskie) również w Wieruszowie założono niezależną gminę. Cmentarz powstał najpóźniej w 1822 roku, choć można przypuszczać, że założono go nieco wcześniej. Z wykazów powstałych w latach 30 XX wieku wiadomo, iż przy cmentarzu funkcjonowały dwa murowane budynki mieszczące: „trupiarnie” oraz dom stróża. 

26 sierpnia 1942 roku hitlerowcy w trakcie likwidacji wieruszowskiego getta zamordowali 107 starozakonnych. Osoby te pochowano we wspólnej mogile na cmentarzu. W tym samym roku cmentarz został przez Niemców zdewastowany, część nagrobków wykorzystano jako materiał budowlany, do utwardzenia nawierzchni dróg i podwórek. Po zakończeniu okupacji ocalali Żydzi uporządkowali cmentarz, ufundowali także tablicę upamiętniającą zamordowanych w egzekucji w 1942 roku rodaków, a w 1985 roku ustawiono nową tablicę pamiątkową. Od kilku lat nekropolia pozostaje pod opieką lokalnych społeczników; prowadzone są mi. prace porządkowe, pielęgnacyjne, ustawiono nowe ogrodzenie wokół zbiorowej mogiły. Rozpoczął się także proces tłumaczenia inskrypcji na zachowanych płytach nagrobnych.

Opis    

Cmentarz usytuowany jest w północno- wschodniej części Wieruszowa, poza zwartą zabudową miejską. Otaczają go pola. Zajmuje ponadhektarową działkę o nieregularnym kształcie, w części porośniętą  drzewostanem. Za pomocą metalowego ogrodzenia wyodrębniono  południową partię z mogiłą ofiar masowej egzekucji. Złożone są tu macewy odzyskane z terenu miasta w 2025 roku. Pozostała część nekropolii nie jest ogrodzona, jedynie od zachodu widoczne są fragmenty podmurówki pierwotnego ogrodzenia. Nie zachowały się elementy kompozycyjne, takie jak ciągi komunikacyjne, podział na kwatery. Przetrwało prawie 400 zachowanych w różnym stopniu macew.  Znajdują się one w większości w zachodniej części cmentarza (w pobliżu drogi); niektóre złożono razem, inne leżą rozrzucone, częściowo zapadnięte w gruncie. 

Cmentarz dostępny cały rok. 

Oprac. Anna Michalska, NID OT Łódź, 20.04.2026 r.

Bibliografia    

• Goldberg J. Społeczność żydowska w szlacheckim miasteczku. Żydzi w dawnym Wieruszowie.
• Koczy L., Dzieje miasta Wieruszowa, Poznań 1930.
• AGAD CWW sygn. 1573, sygn. 1438. 
• APŁoS, Starostwo Powiatowe w Wieluniu, sygn. 1852.
• Kawski T., Inwentarze gmin żydowskich z ziem polskich 1918- 1939, Bydgoszcz 2021.
• Olejnik T., Zagłada ludności żydowskiej w powiecie wieluńskim w latach okupacji hitlerowskiej [w:] Rocznik Łódzki, 1980. 
• Kawski T., Żydowskie pogranicza wielkopolski, Mazowsza, Małopolski i Śląska w latach 1918-1942, Toruń 2008.
• Białkowski A., Wypych P., Ścieżki pamięci, Pozostały tylko kamienie. Cmentarze żydowskie woj., łódzkiego, Łódź 2010.
• Szot U., Wieruszów, którego nie ma. W 78 rocznicę likwidacji wieruszowskiego getta, Wieruszów.
• Grądziel I., 2018-2019, Tamten Wieruszów ocalmy od zapomnienia, cz. I, Wieruszów 2018.
• Michalski M., Wyznania religijne w powiecie wieluńskim w latach 1918–1939 na tle mozaiki religijnej II Rzeczpospolitej [w:] Studia z historii społeczno- gospodarczej, t. 24, 2021.
• Chlebowski B., Sulimierski F., Walewski W., Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 13, 1893.