Historia

Aleksandrów Łódzki należał do Rafała Bratoszewskiego, dziedzica okolicznych dóbr. Urządził on osadę na surowym korzeniu, a przybyłym osadnikom oferował liczne przywileje. Żydzi przybyli tu w grupie rękodzielników, wkrótce po założeniu miasta na początku XIX wieku, w latach 1812- 1819. W akcie erekcyjnym wyznaczono na rejon ich osiedlania się ulice Wiatraczną, Warszawską i okolice targowisku. Zabudowa Aleksandrowa była realizowana zgodnie z ówczesnymi wymogami sanitarnymi i urbanistycznymi, charakteryzowały ją regularne podziały. Zaplanowano, iż nekropolie usytuowane będą na obrzeżach miasta. Cmentarz żydowski o powierzchni 0,8 ha powstał przy ul. Wiatracznej (obecnie Górna). Nieznana jest data jego założenia, w większości źródeł podaje się rok 1822 (data powstania aleksandrowskiego dozoru bożniczego). Istnieje też możliwość, iż powstał ok. 1826 roku, już po wzniesieniu drewnianej bożnicy. Wcześniej zmarli Żydzi zamieszkujący okoliczne miejscowości chowani byli w Lutomiersku i należeli do tamtejszego kahału.

Cmentarz w Aleksandrowie działał ponad sto lat. Pochowano na nim członków chasydzkiej rodziny Danzigierów. Jechiel Danziger przeniósł siedzibę tej dynastii z Grójca do Aleksandrowa. Zachowały się cztery macewy upamiętniające przedstawicieli rodu. Wszyscy czterej cadykowie nie życzyli sobie, aby ich po śmierci wychwalać, czyli m.in. wystawić nad grobami ohele. Jednak ich sława stała się tak powszechna, że potomkowie, pragnąc pogodzić wolę zmarłych z potrzebami społeczności żydowskiej, wznieśli nad jedynym z pochówków konstrukcję pozbawioną dachu. Obecnie macewy te są wmurowane we współczesny ohel, gdyż w czasie okupacji  Niemcy zdewastowali cmentarz. Część płyt nagrobnych wykorzystali jako budulec do dróg. Dokonali także egzekucji 31 osób, w tym pięciu Polaków, pochowanych następnie we wspólnej mogile. Po wojnie powstały dwa ohele: Henocha Henicha rabina w Aleksandrowie i wspomnianych cadyków Danzigerów, do którego pielgrzymują wierni.  

Opis

Cmentarz znajduje się w północno-zachodniej części miasta. W obecnej formie usytuowany jest na planie litery L dłuższym bokiem przylegającym do ul. Górnej, krótszym do ul. Wąskiej. Pierwotnie był to plan czworoboku. Posiada współczesne ogrodzenie z prefabrykatów, a w części południowej, frontowej, ceglaną bramę i płot wykonany z metalowych przęseł osadzonych na podmurówce. Nie przetrwał pierwotny podział na kwatery, ani też ciągi komunikacyjne. Zachowało się ok. 150 nagrobków w zróżnicowanym stanie, większość ułożonych wtórnie. W centrum cmentarza znajduje się ohel rodziny Danzigerów. Za nim złożonych zostało kilkadziesiąt macew wydobytych z ulic w Aleksandrowie Łódzkim. Centralna część cmentarza jest najbardziej zadbana, zachodni fragment porastają samosiewy.  

Wejście na cmentarz jest możliwe po ustaleniu z właścicielem-łódzką Gminą Wyznaniową Żydowską.

Oprac. Anna Michalska, NID OT Łódź, 29.07.2025 r.