Wiadomo z pewnością, że w 1692 r. poddzierżawcą młynów królewskich był Żyd Jakub Lewkowicz. Z tego roku posiadamy również informację, że postawił on browar na przedmieściu, nie zważając na protesty mieszczan proszowickich, którzy żądali jego likwidacji.

W czasie spisu ludności żydowskiej z lat 1790–1792 władze Proszowic nie przekazały danych dotyczących liczby Żydów na terenie miasta. Miejscowość figuruje więc jako miasto, w którym brak rzeczonego osadnictwa, natomiast w położonych nieopodal wsiach (Gniazdowicach, Klimontowie, Makocicach, Stągniowicach, Szczytnikach, Zagrodach, Błonnem), należących do parafii proszowskiej lub położonych na przedmieściach Proszowic, wymieniono kilka rodzin żydowskich, które zajmowały się głównie arendowaniem karczm bądź dzierżawą browarów.

W drugiej połowie XVIII w. wielką sławą i szacunkiem, sięgającym daleko poza Proszowice, cieszył się lekarz Aron. Z jego skutecznych porad skorzystała w 1766 r. korzystała nawet księżna Maria Zofia z domu Sieniawska, żona wojewody ruskiego Augusta Czartoryskiego. W samych Proszowicach w 1765 r. odnotowano 8 Żydów (5 mężczyzn, 3 kobiety). Byli oni członkami kahału w Wodzisławiu.

Po powstaniu styczniowym nastąpił znaczny wzrost liczby zamieszkujących Proszowice Żydów. Zniesiono bowiem nakaz uzyskania zgody władz na tymczasowe zamieszkanie podczas prowadzenia działalności gospodarczej, co w sposób oczywisty ułatwiło osiedlanie się im w mieście. W latach 1866–1868 po raz pierwszy dzierżawcą targowego (opłat targowych) został mieszkaniec Proszowic – Chaim Prajs.

W okresie międzywojennym Żydzi stali się pełnoprawnymi obywatelami miasta. Podczas wyborów w 1919 r. do Rady Miasta zostało wybranych trzech obywateli wyznania mojżeszowego: Abram Rajcher, Kałma Erlich i Aron Josek Lichtensztejn. Rozwijał się również żydowski handel i przemysł. W 1921 r. Mordka Klajner wraz ze wspólnikami założył tartak, zatrudniający 7 osób. Zarówno budynek, jak i maszyny były jednymi z najnowocześniejszych w okolicy.

Najliczniej reprezentowanymi żydowskimi zawodami były krawiec, piekarz i rzeźnik. Z rzemiosł Żydzi parali się także szewstwem i stolarką. Większość posiadała małe sklepiki lub zajmowała się handlem obnośnym. Zamożniejsi kupcy handlowali zbożem, bydłem lub używanymi sprzętami. W mieście funkcjonowała znana na całą Polskę manufaktura macy.

W 1921 r. Proszowice zamieszkiwało 1307 Żydów (przy całkowitej liczbie mieszkańców wynoszącej 3297). W 1939 r. liczba ta wzrosła o 16 osób (wynosiła 1323 Żydów).

Gmina żydowska obejmowała w okresie międzywojennym oprócz samych Proszowic: Klimontów, Kowale, Wierzbno, Koniuszą, Luborzycę. Ogółem mieszkało w niej 1400 Żydów. Gmina dysponowała niewielką bóżnicą usytuowaną przy Rynku, murowaną mykwą (spłonęła w 1929 r.), cmentarzem, kilkoma placami oraz jatką.

Na początku września 1939 r. do Proszowic wkroczyły wojska niemieckie. W grudniu utworzono Judenrat. Następnie Niemcy przystąpili do represji wobec Żydów: konfiskaty mienia, zamykania przedsiębiorstw, a także zmuszania do pracy na rzecz okupanta. W Proszowicach nie doszło do wydzielenia getta. Niemcy nie przebywali również w miejscowości na stałe, jednak podczas okazjonalnych wizyt bili, rabowali, czasem mordowali miejscowych Żydów. W latach 1939–1940 do miejscowej społeczności żydowskiej przymusowo przyłączono ok. 2 tys. uchodźców, którzy byli żywieni w społecznej kuchni urządzonej przez Judenrat.

29 sierpnia 1942 r. Żydzi z Proszowic zostali przewiezieni do niemieckiego nazistowskiego obozu przejściowego w Słomnikach. Stamtąd większość z nich trafiła do obozu zagłady w Bełżcu. Po tzw. Akcji ok. 100–200 Żydów pozostawiono w Proszowicach. Zostali przewiezieni do Bełżca w listopadzie 1942 roku.

Wśród chrześcijan z Proszowic i okolicy znalazły się osoby, które niosły pomoc żydowskim sąsiadom. Proboszcz proszowskiej parafii, ks. Józef Pawłowski pomagał ludności obu wyznań, organizując jadłodajnie i punkty wydawania odzieży. W 1943 r. za pomoc Żydom życie oddały rodziny Wilków i Wierzbanowskich.

Po zakończeniu wojny do Proszowic powróciło ok. 60 Żydów. W lipcu 1945 r. doszło w powiecie miechowskim do 11 mordów na Żydach. Stało się to przyczyną wyjazdu pozostałych ocalałych z Proszowic.

Opis

Cmentarz żydowski w Proszowicach został założony pod koniec XVIII w. lub w pierwszej połowie XIX wieku. Znajduje się on przy ul. Krakowskiej, na lekkim wzniesieniu przy drodze Kraków – Proszowice. Początkowo cmentarz był ogrodzony drewnianym parkanem, który w latach 30. XX w. został zastąpiony murowanym płotem.

Obiekt został zniszczony podczas drugiej wojny światowej przez Niemców oraz ulegał dalszej dewastacji w latach późniejszych. Do czasów obecnych przetrwało tylko kilkanaście nagrobków.

W 1989 r. staraniem dawnego proszowianina zamieszkałego w Niemczech – Sigmunta Justa, przy wsparciu Urzędu Gminy i Miasta w Proszowicach obiekt został uporządkowany. Ocalałe macewy wmurowane zostały we wzniesiony parę metrów za bramą mur. Ufundowano też tablice pamiątkowe (umieszczone na murze przy wejściu po wewnętrznej stronie cmentarza) oraz w 2004 r. – pomnik ku czci pomordowanych. W lutym 1997 r. nieznani sprawcy zdewastowali cmentarz.

W 2012 r. zostały odsłonięte na nekropolii kolejne tablice ufundowane przez córkę Sigmunta Justa – Simone Hoffman. Jedna poświęcona jest jej przodkom urodzonym w Proszowicach - ofiarom czasów Zagłady, a druga zawiera informacje o proszowickim cmentarzu żydowskim. Współcześnie cmentarz otoczony jest metalowym płotem ozdobionym białymi Gwiazdami Dawida.

W 2023 roku cmentarz został oznaczony pamiątkową tablicą w ramach Programu „Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczpospolitej Polskiej.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN