Historia

Pierwsza informacja o Żydach w Zelowie pochodzi z 1817 roku. Należeli do gminy żydowskiej w Łasku, tam też byli chowani. Zamieszkali w Zelowie starozakonni zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem. Głównym przedmiotem prowadzonego przez nich handlu była bawełna, w owym czasie towar bardzo poszukiwany. W 1831 roku w  wyniku epidemii cholery zmarło wielu mieszkańców. Żydzi zostali wówczas wygnani z miasteczka, uważano bowiem, że to oni sprowadzili zakażoną wirusem partię bawełny. Przenieśli się wówczas do Łasku, a do Zelowa powrócili w latach 60 XIX wieku. W 1878 roku zwrócili się do władz rosyjskich o pozwolenie na powołanie niezależnej gminy żydowskiej oraz założenie cmentarza. Uzyskali zgodę na organizację cmentarza, zaś odrębna gmina żydowska  powstała w późniejszym okresie. Cmentarz powstał w północnej części miasta, przy ul. Leśnej. Działka zlokalizowana na planie czworokąta  miała wielkość około 0,5 hektara. Był użytkowany do wybuchu II wojny światowej, kiedy został zniszczony przez Niemców. Macewy hitlerowcy wykorzystywali jako materiał budowlany, używając ich do budowy chodników w Zelowie i w Buczku. W 1942 roku na cmentarzu pochowano dziesięciu mężczyzn powieszonych w publicznej egzekucji. Po zakończeniu okupacji teren nekropolii nie podlegał opiece ani ochronie, przez pewien czas działała na nim kopalnia piasku. Obecnie cmentarz nie jest zagospodarowany i nie posiada oznaczeń informujących o historii miejsca. Kilka macew zostało odzyskanych i jest przechowywanych w zborze ewangelickim. W 2012 roku powstało Stowarzyszenie Frai Wigdorowicz, którego celem jest przywrócenie pamięci o cmentarzu. 

Opis    

Cmentarz jest położony na północ od nekropolii katolickiej, w pobliżu ul. Leśnej. Teren częściowo porastają drzewa iglaste, w centralnej części znajduje się pozostałość po wyrobisku piasku. Nie zachowały się ślady pierwotnej kompozycji, ani pochówków. Na terenie rozrzuconych jest kilka fragmentów kamiennych (zapewne pozostałości nagrobków). Trudno powiedzieć, czy są to relikty grobów żydowskich, czy porzucone elementy z cmentarza katolickiego. Brak oznaczeń umożliwiających zlokalizowanie nekropolii. 

Dostępny bez ograniczeń.

Oprac. Anna Michalska, NID OT Łódź, 22.05.2026 r. 

Bibliografia    

• Selerowicz A., Pirucka-Paul E., Żydzi z Bełchatowa i okolic, Zelów 2018.
• Kopka S., Wszyscy się nas boją, Zelów 2012.
• Jadwiszczak J., Różnorodność religijna, etniczna i kulturowa Zelowa, Zelów 2008.
• Góral J.,Kotewicz R., Tobjański Z., Zarys dziejów Zelowa, Zelów 1987
• APŁ, RGP Wydz. Adm. sygn. 8859.
• Papuga S., Gramsz A., Zelów wspólnota nacji, wyznań, kultur, Łódź 2003.