W związku z czym nie działała tam żadna organizacja żydowska, nie założono także cmentarza dla wyznawców judaizmu.

W 1944 r. w Mieroszowie powstała filia obozu koncentracyjnego Gross-Rosen – AL Friedland, która przeznaczona była dla więźniów żydowskich. 8 września 1944 r. do miasta przybył pierwszy transport z KL Auschwitz, w którym znalazło się 300 Żydów polskich, wcześniej przebywających w Litzmannstadt Ghetto. Obóz zlokalizowano około 1 kilometra od miasta, przy drodze do Wałbrzycha (obecnie ul. Wałbrzyska). Więźniowie pracowali w przeniesionych z Hamburga zakładach VDM (Vereinigte Deutsche Metallwerke), przy drążeniu sztolni oraz przy układaniu szyn i podkładów kolejowych. Obóz został wyzwolony przez Armię Radziecką 9 maja 1945 r., czego doczekało około 488 więźniów. Ogółem w AL Friedland więzionych było co najmniej 714 Żydów. Upamiętnia ich pomnik autorstwa Stanisława Olszamowskiego, który znajduje się w Mieroszowie przy ul. Wałbrzyskiej. Znajduje się na nim napis: „AL Friedland /Mieroszów/ 8.09.1945–9.05.1945. Pamięci 515 więźniów filii obozu Gross-Rosen”.

Po zakończeniu II wojny światowej część więźniów zdecydowała się pozostać w Mieroszowie (wówczas Frydlancie). Z ich inicjatywy w mieście utworzono szpital dla byłych więźniów, którego pierwszym dyrektorem został Arnold Mostowicz, a w pobliskim Sokołowsku (wówczas Jar) uruchomiono sanatorium, którym także kierował Mostowicz. W 1946 r. do Mieroszowa przybyły transporty tzw. żydowskich repatriantów ze Związku Radzieckiego. W sumie w lipcu 1946 r. w mieście zamieszkiwało 1000 Żydów, z których większość wyemigrowała już w latach 40. XX wieku. W latach 1946–1947 Mieroszów, ze względu na bliskość zielonej granicy, stał się jedną z baz nielegalnej emigracji żydowskiej z Polski. W mieście działało kilka organizacji żydowskich.

Opis

Powstanie cmentarza żydowskiego w Mieroszowie należy wiązać z okresem II wojny światowej i funkcjonowaniem tam filii obozu AL Friedland. Wówczas to teren znajdujący się na wzgórzu, obok cmentarza ewangelickiego, zaczął być wykorzystywany jako miejsce pochówków żydowskich więźniów. Zwłoki najpierw były gromadzone na terenie obozu, na placu apelowym przed betonowym schronem, a następnie transportowane były wozami na cmentarz przez grupę więźniów, wybranych przez SS. Po dotarciu na miejsce więźniowie ciągnęli zwłoki na derkach od wozów aż do mogił, co było trudne szczególnie w okresie zimowym, kiedy pagórek, na którym mieścił się cmentarz, pokryty był lodem. Zmarłych chowano w dołach bez trumny.

Jeden z więźniów tak to wspominał: „W tamtym czasie pracowałem z trzema innymi więźniami w grupie, która grzebała zmarłych. Mieliśmy płaski wóz, przeznaczony do zaprzęgu końskiego, ale teraz to my byliśmy końmi. Prawie każdego dnia wóz był pełen po brzegi. Zwłoki układaliśmy warstwami na krzyż, żeby się nie ześlizgiwały i żebyśmy ich nie pogubili, gdy ciągnęliśmy wóz przez miasteczko na pole, gdzie grzebaliśmy zmarłych. (…) Po załadowaniu inni więźniowie pomagali mi pchać i ciągnąć ten wóz martwych, odkrytych szkieletów przez całe miasto na pole koło okolicznego cmentarza – a nie było to łatwe zadanie dla wygłodniałych więźniów ”.

Na terenie cmentarza pochowano co najmniej 123 osoby – taka liczba znalazła się w dokumencie sporządzonym przez Burmistrza Komisarycznego miasta Frydlant (Mieroszów), która została przygotowana na podstawie dokumentów przechowywanych w Komitecie Żydowskim w Mieroszowie oraz Żydowskiej Kongregacji Wyznaniowej. Zostali oni pochowani w 37 mogiłach, z czego 20 stanowiły mogiły zbiorowe. Wśród zmarłych byli nie tylko więźniowie obozu AL Friedland, ale także inni Żydzi pochodzący z transportów ewakuacyjnych z Gór Sowich lub z filii obozu Auschwitz, które w styczniu i lutym 1945 r. przechodziły przez Mieroszów. Więźniowie ci zostali rozstrzelani. Aleksandra Kobielec ustaliła nazwiska 118 Żydów pochowanych na cmentarzu w Mieroszowie w latach 1944–1945 . Najwcześniejsza data zgonu to 18 września 1944 r., najpóźniejsza – 19 kwietnia 1945 roku.

Po II wojnie światowej miejsce to zostało uporządkowane z inicjatywy jednego z więźniów obozu AL Friedland – Dawida Palucha, który zamieszkał w Mieroszowie i pełnił funkcję rabina oraz przewodniczącego żydowskiej kongregacji wyznaniowej. W pierwszych powojennych latach nekropolia została otoczona drewnianym ogrodzeniem, a w 1947 r. na jej terenie ustawiono tablicę poświęconą pochowanym tam więźniom żydowskim (istniała jeszcze w latach 50. XX wieku).

Po 1945 r. cmentarz wykorzystywany był jako miejsce pochówków mieroszowskich Żydów – do czasów współczesnych zachowało się kilkanaście zniszczonych nagrobków z lat 40. XX w. – m.in. Zewa Zilberinga, Jakoba Krongolda, Chai Sury Szejnker, Lejba Hamburgera, Mordechaja Kriwina oraz Ozjasza Sztara.

Oficjalnie cmentarz został zamknięty przez Ministerstwo Gospodarki Komunalnej w 1961 r. – wówczas jego powierzchnia wynosiła 0,18 ha, teren był nieogrodzony i znajdowało się na nim kilka przewróconych betonowych nagrobków oraz zbiorowa mogiła ofiar z okresu II wojny światowej wraz z tablicą .

Obecnie cmentarz znajduje się przy ul. Parkowej, na zachód od czynnego cmentarza komunalnego i zajmuje działkę 40/3. Dojście na nekropolię żydowską prowadzi przez teren cmentarza komunalnego, przez furtkę w ogrodzeniu. Właścicielem cmentarza jest Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

W latach 2014–2017 na cmentarzu prowadzone były prace porządkowe – uporządkowano wówczas teren, usunięto samosiewy i założono metalowe ogrodzenie z siatki. W tym okresie na terenie nekropolii ustawiono także granitowy obelisk upamiętniający jednego z żydowskich więźniów.

Oprac. Tamara Włodarczyk