Zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem, a także usługami noclegowymi i gastronomicznymi. W II połowie XVI w. ich liczba stała się na tyle znacząca, że gmina uzyskała przywilej na budowę okazałej synagogi. W tym okresie istniał też bet midrasz, w której nauczycielem był Jakub Nachmanowicz – uczony religijny, kaznodzieja, uczony religijny, zarazem znakomity lekarz. W XVII w. w Bełżycach zbierał się wielokrotnie Sejm Czterech Ziem, Waad Arba Aracot, będący centralną instytucją samorządu żydowskiego, reprezentującego interesy wszystkich gmin leżących na terytorium Rzeczypospolitej.

Społeczność poniosła ciężkie straty wskutek najazdu kozaków, dowodzonych przez hetmana Bohdana Chmielnickiego w 1648 r., którzy zdewastowali synagogę i szkołę. Dokonali też najprawdopodobniej pogromu Żydów. Społeczność odrodziła się stosunkowo szybko, ale pod koniec XVIII w. pożar zniszczył zabudowę miasta, w tym cały rynek.

Mimo to, właśnie na koniec XVIII w. przypadł dobrobyt gospodarczy miasta. Żydzi byli wówczas właścicielami 19 kramnic oraz karczm ze stajniami. Dzielnica żydowska istniała w rejonie ulic: Żydowskiej (ob. ul. 1000-lecia), Zatylnej (ob. ul. Jakuba Nachmana) i Południowej (ob. ul. Bednarska).

W 1795 r. Bełżyce znalazły się w zaborze austriackim. Od 1810 r. należały do Księstwa Warszawskiego, a od 1816 r. – do Królestwa Polskiego. Niestety, w 1822 r. wybuchł kolejny pożar, podczas którego zniszczeniu uległa synagoga, ratusz, większość kamienic przyrynkowych oraz liczne budynki przy ulicach przyległych, w tym żydowskie zajazdy i karczmy. Nie zdołano ich już odbudować, a w ich miejscu właściciele wznieśli tylko skromne, drewniane domy. W 1869 r., w ramach represji po powstaniu styczniowym, Bełżyce straciły prawa miejskie, które odzyskały dopiero w 1958 roku.

Mimo zmiany statusu, od początku XIX w. Bełżyce były znaczącym ogniskiem chasydyzmu. Pod koniec XIX w. w miejscowości działał słynny rabin Gedalia Samuel Jakobson, a gmina żydowska posiadała czterech rzeźników rytualnych.

W okresie międzywojennym w Bełżycach znajdowała się m.in. wielka synagoga (odbudowana w pełni dopiero w 1930 r.), bet midrasz, 6 prywatnych domów modlitwy, 8 chederów, mykwa, rzeźnia rytualna oraz dwa cmentarze, w tym starszy wyłączony już z użytkowania. W 1929 r. otwarto hebrajską szkołę, należącą do sieci syjonistycznej organizacji szkolnej Tarbut. W 1921 r. mieszkało tutaj 1882 Żydów, a tuż przed Zagładą – ponad 2 tysiące.

Po wybuchu II wojny światowej i najeździe niemieckim na Polskę Bełżyce znalazły się w granicach Generalnego Gubernatorstwa. W 1940 r. okupacyjne władze niemieckie utworzyły getto, które znajdowało się przy ul. Południowej (ob. ul. 1000-lecia). Przesiedlono do niego ludność żydowską z okolicznych miejscowości (m.in. Bychawy i Piotrowic), a także przywożono transporty Żydów ze Szczecina, Krakowa, Lublina oraz kilka tysięcy z Saksonii i Turyngii. W 1941 r. powstał Judenrat, a w 1942 r. getto zostało trwale ogrodzone. Najwyższa liczba uwięzionych w getcie wyniosła 4854. Stłoczeni na małej powierzchni Żydzi byli dziesiątkowani przez tyfus oraz fatalne warunki sanitarne.

W 1941 r. część Żydów z Bełżyc Niemcy wysłali do obozu pracy w Poniatowej, a inną grupę na Majdanek, gdzie wzięła udział w budowie niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego. W momencie likwidacji getta, w 1942 r., Żydzi zostali wywiezieni do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Sobiborze. Starszych i niedołężnych mężczyzn Niemcy rozstrzelali przed synagogą, a wiele innych osób podczas marszu do stacji kolejowej w Niedrzwicy. Pozostałą niewielką ilość więźniów getta zgromadzili w obozie pracy przymusowej, ulokowanym w domach wokół zniszczonej już doszczętnie synagogi. Były w nim zatrudnione przede wszystkim kobiety, pracujące na potrzeby Wehrmachtu w warsztatach krawieckich i szewskich.

W 1943 r. doszło do ostatecznej likwidacji Żydów w Bełżycach. Niemcy i ich ukraińscy kolaboranci zamordowali większość na miejscu, a resztę wywieźli do obozu pracy przymusowej w Kraśniku-Budzyniu oraz do getta w Piaskach. Po zakończeniu wojny nieliczni ocaleni powrócili do miasta. Jednak, kiedy w 1946 r. grupa z oddziału WiN zabiła dwóch Żydów, pozostali opuścili Bełżyce.

Opis

W Bełżycach pod zarządem gminy znajdowały się dwa cmentarze żydowskie. Starszy został założony w ostatniej ćwierci XVI w., obok starej synagogi i był używany aż do początku XIX wieku (współcześnie na części tego terenu znajduje się dom kultury).

Po 1810 r. władze sanitarne Księstwa Warszawskiego wydały decyzję o utworzeniu nowego miejsca pochówków dla bełżyckich Żydów, poza obrębem zabudowań miejskich. Nowy cmentarz powstał przy drodze do Urzędowa (obecnie ul. Przemysłowa 28). Ostatni znany pochówek odbył się tu w maju 1943 roku. Nekropolia przetrwała w dość dobrym stanie, jednakże po II wojnie światowej została zdewastowana przez miejscową ludność. Macewy były zabierane do celów budowlanych. W latach 60. XX w. teren cmentarza ogrodzono płotem z metalowej siatki, posadzono też drzewa.

W 1990 r., dzięki staraniom Nimroda Szulima Ariava-Cygielmana, który lata okupacji niemieckiej spędził w bełżyckim getcie, teren cmentarza został uporządkowany, zagospodarowany oraz ogrodzony murem. Fragment wokół i nad bramą wejściową został rozbudowany oraz ozdobiony wzorem z jaśniejszego kamienia w kształcie Drzewa Życia. Postawiono wtedy także kamień z napisem: „Pamięci tych wszystkich, którzy pochowani zostali w tym miejscu” oraz pomnik w kształcie macewy, umieszczony na murze, z inskrypcją w języku polskim i hebrajskim upamiętniającą pomordowanych. Na tylnej ścianie wejścia zamieszczono również krótką historię społeczności żydowskiej w Bełżycach. Autorem projektu architektoniczno-urbanistycznego, płaskorzeźb i rzeźb był Zbigniew Gąsior z Warszawy, a zieleni – Anna Pisarczyk.

Na terenie cmentarza żydowskiego w Bełżycach zachowało się kilkanaście macew, w tym sporo rozbitych. Niektóre zostały zwrócone przez mieszkańców.

Magda Lucima

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.