Śląskie Bielsko prawa miejskie otrzymało przed 1312 rokiem rąk piastowskiego księcia Mieszka I Cieszyńskiego, a małopolska Biała dopiero cztery wieki później – od króla polskiego Augusta II Wettyna (1723). Aż do pierwszej połowy ubiegłego stulecia w obu miastach, mimo szybkiej polonizacji, dominującą rolę odgrywali Niemcy, w dużej mierze wyznawcy luteranizmu. Osadnicy żydowscy przybyli do Bielska w okresie odbudowy miasta po niszczycielskiej wojnie trzydziestoletniej w połowie XVII wieku, a kilkadziesiąt lat później do nowolokowanej Białej, gdzie wkrótce stanowili 20% ogółu mieszkańców. W 1765 roku Żydów wygnano z Białej (przywilej de non tolerandis Judaeis), do której powrócili na stałe dopiero w okresie zaboru austriackiego w początkach XIX wieku.

Burzliwe lata Wiosny Ludów przyniosły zniesienie ostatnich ograniczeń w osadnictwie żydowskim w obu miastach (1848–1849). Szczególnie widoczne rezultaty przyniosło to w Białej, gdzie w krótkim czasie przybysze przejęli kontrolę nad wieloma dziedzinami handlu i rzemiosła. Żydzi bielscy aż do 1865 roku podlegali gminie w Cieszynie, bialscy — do 1870 roku gminie w Oświęcimiu. W Bielsku silne wpływy uzyskali zwolennicy asymilacji, a w Białej — ortodoksi. Na koniec stulecia przypadły początki popularności idei syjonistycznych i socjalistycznych wśród miejscowych Żydów, zmuszonych przeciwstawić się rosnącym nastrojom antysemickim.

Mimo licznej emigracji do Niemiec i Austrii po 1918 roku bielscy i bialscy Żydzi utrzymali w odrodzonej Polsce silną pozycję ekonomiczną i społeczną. Zwłaszcza Bielsko pozostało silnym ośrodkiem żydowskiego życia politycznego, kulturalno-oświatowego i sportowego. W 1921 roku wyznawcy judaizmu stanowili jedną piątą ludności Bielska i podobny odsetek w Białej (w końcu lat 20. w obu miastach – 19%).

Na początku okupacji niemieckiej w 1939 roku, we wcielonych do Rzeszy i połączonych miastach zarejestrowano 6,7 tysiąca Żydów (12% całej ludności). W latach 1941–1942 w Białej istniało getto dla Żydów z obu miast. Większość jego mieszkańców została wywieziona i zgładzona przez Niemców w obozie Auschwitz-Birkenau w czerwcu 1942 roku. Po wojnie do Bielska-Białej powróciło kilka tysięcy ocalałych Żydów (3,4 tysiąca w 1951 roku), co spowodowało wznowienie działalności gminy oraz organizacji religijnych i społeczno-kulturalnych. Większość członków społeczności opuściła Polskę po Marcu 1968 roku. Współcześnie w Bielsku-Białej istnieje jedna z dziewięciu gmin wyznaniowych żydowskich w Polsce.

Opis

Cmentarz żydowski w Białej, przy obecnej ulicy Wyzwolenia, został założony w 1849 roku. Do początku XX wieku gmina bialska dzierżawiła teren od właścicieli dóbr z dynastii habsbursko-lotaryńskiej. Po nabyciu działki na własność doszło do poszerzenia cmentarza, wypełnionego już pochówkami, o zakupione sąsiednie parcele (1929). Pogrzeby odbywały się do 1942 roku. Po wojnie nekropolia została przejęta przez Skarb Państwa, a w latach 1966–1967 całkowicie zlikwidowana — niewielką część szczątków i nagrobków przeniesiono na cmentarz żydowski w Bielsku. W 1996 roku ustawiono pomnik upamiętniający nekropolię.

Na podstawie map trzeba przyjąć, że był to wielokątny, rozległy obszar, na którym znajdowało się ponad 1700 nagrobków, a od strony ul. Granicznej stał wieloczłonowy, pokryty mansardowym dachem budynek domu przedpogrzebowego (rozebrany w latach 50. XX wieku).

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN