Rozwój społeczności żydowskiej w Gnieźnie był dynamiczny, o czym świadczy fakt, że w 1507 roku miejscowi Żydzi zapłacili wysoki podatek koronacyjny. Przywileje z 1497 i 1519 roku sprzyjały ich rozwojowi. W 1565 roku Żydzi mieszkali w 22 kamienicach i domach własnych, a 5 wynajmowali od chrześcijan. Posiadali synagogę oraz dom szkolny. W 1579 r. zarejestrowano 110 Żydów płacących 100 zł pogłównego. W 1582 roku rabin Eliezer Aszkenazy poświęcił nową synagogę. W końcu XVI wieku w Gnieźnie odbyło się spotkanie przywódców gmin żydowskich z Polski i Niemiec w celu potępienia oszczerstw zawartych w antyżydowskim pamflecie Nodler.

W czasie wojny polsko-szwedzkiej (1655–1660) społeczność żydowska została mocno zdziesiątkowana, a ich domy i synagoga zniszczone. Gminę odbudowano w 1661 roku, a synagogę w 1680 roku. W latach 60. XVII wieku klaryski próbowały odgrodzić ulicę żydowską, co spotkało się z protestem mieszczan i interwencją urzędników królewskich. W 1660 roku król Jan Kazimierz potwierdził prawo Żydów do odbudowy i zamieszkiwania w Gnieźnie.

W XIX wieku, pod pruską administracją, wielu ubogich Żydów musiało opuścić Gniezno, a na ich miejsce przybyli Żydzi z innych regionów. W 1834 roku społeczność żydowska liczyła 138 "naturalizowanych" osób. W latach 40. XIX wieku wprowadzono reformy, m.in. kazania po niemiecku i regulamin synagogalny. Spory między tradycjonalistami a reformatorskimi Żydami były intensywne, co prowadziło do licznych konfliktów.

W drugiej połowie XIX wieku gnieźnieńscy Żydzi w większości opowiedzieli się za orientacją proniemiecką, co było efektem wydarzeń lat 1847–1848, kiedy to polska ludność atakowała żydowskie sklepy i mieszkania. Po pożarze dzielnicy żydowskiej w 1819 roku, Żydzi zaczęli osiedlać się w innych częściach miasta.

W XIX wieku powołano szereg organizacji uzupełniających działalność gminy, a także szkoły uznawane przez władze. Przed I wojną światową w mieście działało wiele organizacji żydowskich.

Po przyłączeniu Gniezna do Polski większość autochtonicznych Żydów wyjechała do Niemiec, a na ich miejsce przybyli Żydzi z innych regionów Polski, co prowadziło do napięć w społeczności. W latach 30. XX wieku powołano Żydowską Kasę Bezprocentowych Pożyczek „Gemiłus Chesed”, a dzieci uczęszczały do różnych szkół, w zależności od pochodzenia i religijności.

Po zajęciu Gniezna przez Niemców w 1939 roku, większość Żydów została deportowana do Piotrkowa Trybunalskiego i Łodzi, co doprowadziło do zagłady społeczności żydowskiej w Gnieźnie.

Cmentarz żydowski, zwany "starym", w Gnieźnie znajdował się przy ul. Bolesława Chrobrego 22. Jego lokalizację można znaleźć na starych mapach topograficznych, w tym na niemieckich mapach Messtischblatt z lat 1888, 1940 i 1944 (skala 1:25000) oraz na polskiej mapie Wojskowego Instytutu Geograficznego z 1934 roku (skala 1:100000).

Opis

Nekropolia powstała przed 1888 rokiem, po tym jak zapełnił się cmentarz żydowski przy ul. Warszawskiej. Gmina żydowska zakupiła wtedy grunt o powierzchni około 0,25 ha na wschodnim krańcu ul. Lipowej (obecnie ul. Chrobrego).

Cmentarz został zniszczony przez Niemców podczas okupacji w czasie II wojny światowej. Nagrobki zostały wykorzystane jako gruz do prac budowlanych w mieście. Fragmenty macew, które sporadycznie się odnajdują, nie pozwalają ustalić ich pochodzenia.

W latach 1945–1950 teren po byłym cmentarzu został wyrównany. Na miejscu cmentarza wybudowano Centrum Ratowania Życia przy Komendzie Powiatowej Straży Pożarnej. 10 października 2008 roku odsłonięto tablicę upamiętniającą istnienie tego cmentarza. Podczas prac budowlanych odkryto szczątki ludzkie, które zostały zabezpieczone przez położenie betonowej płyty nad cmentarzem, co pozwoliło na ukończenie budowy Centrum.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.