Rozwój społeczności żydowskiej w Gnieźnie był dynamiczny, o czym świadczy fakt, że w 1507 roku miejscowi Żydzi zapłacili wysoki podatek koronacyjny. Przywileje z 1497 i 1519 roku sprzyjały ich rozwojowi. W 1565 roku Żydzi mieszkali w 22 kamienicach i domach własnych, a 5 wynajmowali od chrześcijan. Posiadali synagogę oraz dom szkolny. W 1579 r. zarejestrowano 110 Żydów płacących 100 zł pogłównego. W 1582 roku rabin Eliezer Aszkenazy poświęcił nową synagogę. W końcu XVI wieku w Gnieźnie odbyło się spotkanie przywódców gmin żydowskich z Polski i Niemiec w celu potępienia oszczerstw zawartych w antyżydowskim pamflecie Nodler.

W czasie wojny polsko-szwedzkiej (1655–1660) społeczność żydowska została mocno zdziesiątkowana, a ich domy i synagoga zniszczone. Gminę odbudowano w 1661 roku, a synagogę w 1680 roku. W latach 60. XVII wieku klaryski próbowały odgrodzić ulicę żydowską, co spotkało się z protestem mieszczan i interwencją urzędników królewskich. W 1660 roku król Jan Kazimierz potwierdził prawo Żydów do odbudowy i zamieszkiwania w Gnieźnie.

W XIX wieku, pod pruską administracją, wielu ubogich Żydów musiało opuścić Gniezno, a na ich miejsce przybyli Żydzi z innych regionów. W 1834 roku społeczność żydowska liczyła 138 "naturalizowanych" osób. W latach 40. XIX wieku wprowadzono reformy, m.in. kazania po niemiecku i regulamin synagogalny. Spory między tradycjonalistami a reformatorskimi Żydami były intensywne, co prowadziło do licznych konfliktów.

W drugiej połowie XIX wieku gnieźnieńscy Żydzi w większości opowiedzieli się za orientacją proniemiecką, co było efektem wydarzeń lat 1847–1848, kiedy to polska ludność atakowała żydowskie sklepy i mieszkania. Po pożarze dzielnicy żydowskiej w 1819 roku, Żydzi zaczęli osiedlać się w innych częściach miasta.

W XIX wieku powołano szereg organizacji uzupełniających działalność gminy, a także szkoły uznawane przez władze. Przed I wojną światową w mieście działało wiele organizacji żydowskich.

Po przyłączeniu Gniezna do Polski większość autochtonicznych Żydów wyjechała do Niemiec, a na ich miejsce przybyli Żydzi z innych regionów Polski, co prowadziło do napięć w społeczności. W latach 30. XX wieku powołano Żydowską Kasę Bezprocentowych Pożyczek „Gemiłus Chesed”, a dzieci uczęszczały do różnych szkół, w zależności od pochodzenia i religijności.

Po zajęciu Gniezna przez Niemców w 1939 roku, większość Żydów została deportowana do Piotrkowa Trybunalskiego i Łodzi, co doprowadziło do zagłady społeczności żydowskiej w Gnieźnie.

Opis

Najstarszy cmentarz żydowski w Gnieźnie znajdował się pod dzisiejszym adresem ul. Warszawska 28. Jego położenie ukazują m.in. polska mapa Wojskowego Instytutu Geograficznego pas 38 słup 25 arkusz Z z 1934 r. (skala 1:25000) oraz niemieckie Messtischblatt ark. 3471 Gnesen z 1940 i 1944 r. (skala 1:25000; brak oznaczenia cmentarza symbolem charakterystycznym dla cmentarzy żydowskich).

Grunt pod cmentarz został zakupiony przez gminę żydowską w latach 1792–1795. Zachowany plan sytuacyjny z pierwszej połowy XIX w. ukazuje usytuowanie cmentarza między drogą do Kawiar (obecnie ul. Park Kościuszki), a drogą do Słupcy (obecna ul. Warszawska). Powierzchnia wynosiła ok. 1,09 ha. Cmentarz wypełnił się już w latach 80. XIX w., co spowodowało utworzenie dwóch kolejnych – przy ul. Bolesława Chrobrego oraz ul. Roosevelta. Jednak pochówki, być może w grobach rodzinnych, trwały tu do ok. 1925 roku. Kolejne lata to jego stopniowa likwidacja. W latach 30. XX w. na terenie cmentarza powstały budynki przedszkola i żłobka miejskiego. Dziś cały teren jest już trwale przekształcony.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.