Rozwój społeczności żydowskiej w Gnieźnie był dynamiczny, o czym świadczy fakt, że w 1507 roku miejscowi Żydzi zapłacili wysoki podatek koronacyjny. Przywileje z 1497 i 1519 roku sprzyjały ich rozwojowi. W 1565 roku Żydzi mieszkali w 22 kamienicach i domach własnych, a 5 wynajmowali od chrześcijan. Posiadali synagogę oraz dom szkolny. W 1579 r. zarejestrowano 110 Żydów płacących 100 zł pogłównego. W 1582 roku rabin Eliezer Aszkenazy poświęcił nową synagogę. W końcu XVI wieku w Gnieźnie odbyło się spotkanie przywódców gmin żydowskich z Polski i Niemiec w celu potępienia oszczerstw zawartych w antyżydowskim pamflecie Nodler.

W czasie wojny polsko-szwedzkiej (1655–1660) społeczność żydowska została mocno zdziesiątkowana, a ich domy i synagoga zniszczone. Gminę odbudowano w 1661 roku, a synagogę w 1680 roku. W latach 60. XVII wieku klaryski próbowały odgrodzić ulicę żydowską, co spotkało się z protestem mieszczan i interwencją urzędników królewskich. W 1660 roku król Jan Kazimierz potwierdził prawo Żydów do odbudowy i zamieszkiwania w Gnieźnie.

W XIX wieku, pod pruską administracją, wielu ubogich Żydów musiało opuścić Gniezno, a na ich miejsce przybyli Żydzi z innych regionów. W 1834 roku społeczność żydowska liczyła 138 "naturalizowanych" osób. W latach 40. XIX wieku wprowadzono reformy, m.in. kazania po niemiecku i regulamin synagogalny. Spory między tradycjonalistami a reformatorskimi Żydami były intensywne, co prowadziło do licznych konfliktów.

W drugiej połowie XIX wieku gnieźnieńscy Żydzi w większości opowiedzieli się za orientacją proniemiecką, co było efektem wydarzeń lat 1847–1848, kiedy to polska ludność atakowała żydowskie sklepy i mieszkania. Po pożarze dzielnicy żydowskiej w 1819 roku, Żydzi zaczęli osiedlać się w innych częściach miasta.

W XIX wieku powołano szereg organizacji uzupełniających działalność gminy, a także szkoły uznawane przez władze. Przed I wojną światową w mieście działało wiele organizacji żydowskich.

Po przyłączeniu Gniezna do Polski większość autochtonicznych Żydów wyjechała do Niemiec, a na ich miejsce przybyli Żydzi z innych regionów Polski, co prowadziło do napięć w społeczności. W latach 30. XX wieku powołano Żydowską Kasę Bezprocentowych Pożyczek „Gemiłus Chesed”, a dzieci uczęszczały do różnych szkół, w zależności od pochodzenia i religijności.

Po zajęciu Gniezna przez Niemców w 1939 roku, większość Żydów została deportowana do Piotrkowa Trybunalskiego i Łodzi, co doprowadziło do zagłady społeczności żydowskiej w Gnieźnie.

Opis

„Nowy” cmentarz żydowski w Gnieźnie znajduje się przy ul. Roosevelta 55. Jego granice są częściowo wyznaczone przez historyczne ogrodzenie, które nie obejmuje całego terenu. Lokalizację cmentarza przedstawiają niemieckie mapy Messtischblatt z lat 1888, 1940 i 1944 (skala 1:25000) oraz polska mapa Wojskowego Instytutu Geograficznego z 1934 roku (skala 1:100000).

Nekropolia została założona przed 1888 rokiem, po wyczerpaniu miejsc na cmentarzu żydowskim przy ul. Warszawskiej. Gmina żydowska zakupiła wtedy grunt na wschodnim krańcu ul. Lipowej (obecnie ul. Chrobrego) o powierzchni ok. 0,25 ha oraz działkę przy ul. Roosevelta o powierzchni 1,25 ha. Nieco później, od wschodniej strony cmentarza przy ul. Roosevelta, założono przylegający do niego cmentarz ewangelicki.

Podczas II wojny światowej cmentarz został zniszczony przez Niemców a płyty nagrobne posłużyły jako gruz do prac budowlanych na terenie miasta. W latach 1945–1950 teren został wyrównany.

Obecnie na terenie cmentarza zachowały się fragmenty historycznego ogrodzenia z kutym ogrodzeniem i bramą pomiędzy ceglanymi słupami na podmurówce, dom grabarza oraz dom przedpogrzebowy. Część terenu jest zabudowana – znajdują się tam szkoła i blok mieszkalny.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.